การสลายอคติต่อธรรมชาติ ด้วยแนวคิด Ecophenomenology
Brown and Toadvine (2003) จัดทำหนังสือเรื่อง Eco-Phenomenology: Back to the Earth Itself ถือเป็นงานบุกเบิกเล่มแรกที่กล่าวถึงนิเวศปรากฏการณ์วิทยา (Ecophenomenology) เป็นการผนวกเข้าหากันของปรากฏการณ์วิทยาแบบยุโรปตะวันตกเข้ากับปรัชญาสิ่งแวดล้อม โดยเรียกร้องให้หวนกลับไปสู่ประสบการณ์ตรงที่เรามีต่อโลกธรรมชาติอย่างแท้จริง หลีกเลี่ยงการแยกตัวทางวิทยาศาสตร์ที่เป็นนามธรรม และแก้ไขวิกฤตสิ่งแวดล้อมสมัยใหม่ แนวคิดหลักของหนังสือคือ “ประสบการณ์ตรง” (Lived Experience) เน้นประสาทสัมผัสและร่างกาย วิธีที่มนุษย์สัมผัสรับรู้ธรรมชาติในฐานะบ้าน เป็นที่สร้างคุณค่าทางสุนทรียะ และพื้นที่แห่งการเปลี่ยนแปลงทางจิตวิญญาณ (spiritual transformation) มีการโต้แย้งว่าการลดทอนธรรมชาติให้เหลือเพียงข้อมูลทางคณิตศาสตร์ เศรษฐศาสตร์ หรือข้อมูลเชิงวัตถุวิสัยเพียงอย่างเดียวเป็นการตัดขาดมนุษย์ออกจากความเป็นจริงทางนิเวศวิทยา (ecological reality) เรียกร้องให้ใช้ปรัชญาปรากฏการณ์วิทยาเพื่อตรวจสอบวิธีการและสมมติฐานที่ว่าธรรมชาติเป็นเพียงฉากหลังที่เฉื่อยชาและรองรับการกระทำของมนุษย์เท่านั้น
หนังสือยังได้ทบทวนแนวคิดของนักคิดหลายคนเพื่อสร้างจริยศาสตร์แห่งธรรมชาติที่ดำรงอยู่ภายในตัวธรรมชาติเอง ได้แก่ แนวคิดของ Edmund Husserl ซึ่งกล่าวถึงโลกแห่งชีวิต (lifeworld) เพื่อวางรากฐานนิเวศวิทยาไว้บนประสบการณ์ที่เกิดขึ้นก่อนการก่อรูปทางทฤษฎี แนวคิดของ Martin Heidegger เรื่อง “ที่อยู่อาศัย” (dwelling) และวิจารณ์เทคโนโลยีสมัยใหม่ที่ลดทอนธรรมชาติให้กลายเป็นเพียง "ทุนสำรองพร้อมใช้" (standing reserve) แนวคิดของ Maurice Merleau-Ponty เรื่อง “เนื้อหนังแห่งโลก” (the flesh of the world) เพื่อสลายเส้นแบ่งระหว่างตัวมนุษย์กับธรรมชาติ แนวคิดของ Emmanuel Levinas เรื่องความรับผิดชอบทางจริยธรรม (ethical responsibility) ที่มนุษย์ควรเพิ่มความรับผิดชอบต่อสิ่งที่มิใช่มนุษย์ด้วย แนวคิดเหล่านี้นำไปสู่การอธิบายปรากฎการณ์วิทยาแบบสุดขั้ว ซึ่งหันกลับไปสู่ตัวตนของสิ่งต่าง ๆ ตามที่มันเป็น (the things themselves) และมองเห็นการดำรงอยู่ของ “ผืนโลก” (the earth)
การศึกษาปรากฏการณ์วิทยาแบบเดิมต้องกำจัดอคติที่เน้นมนุษย์เป็นศูนย์กลาง ให้ความสำคัญต่อความต่อเนื่องระหว่างมนุษย์และธรรมชาติ (human-nature continuum) กล่าวคือเหตุผลและเจตจำนงของมนุษย์ไม่ได้เป็นนายเหนือธรรมชาติ แต่เป็นองค์ประกอบที่มีส่วนร่วม (participatory elements) อยู่ภายในความต่อเนื่องของธรรมชาติ เหตุผลของมนุษย์จะต้องไม่เป็นการเน้นมูลค่า แต่ควรเปลี่ยนเป็น “เหตุผลเชิงคุณค่า” (axiological rationality) หมายถึงการกระทำที่ขับเคลื่อนด้วยความเชื่ออย่างมีสติและปราศจากเงื่อนไข มุ่งเน้นที่ตัวคุณค่านั้นเองโดยไม่คำนึงถึงความสำเร็จในทางปฏิบัติหรือผลลัพธ์ที่เป็นรูปธรรม คุณค่าของธรรมชาติไม่ได้ถูกมนุษย์สร้างขึ้น แต่เป็นสิ่งที่มีอยู่ในธรรมชาติเอง มนุษย์ไม่ใช่ผู้สังเกตการณ์ที่แยกตัวออกจากธรรมชาติ แต่เป็นส่วนหนึ่งที่เกี่ยวพันและฝังแน่นอยู่ในธรรมชาติอย่างลึกซึ้ง
วิธีการแบบนิเวศปรากฏการณ์วิทยา (eco-phenomenology) ท้าทายและโต้แย้งความคิดที่เน้นการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมซึ่งมักมองด้วยตรรกะเชิงการจัดการ ตรรกะแบบเทคโนแครต ส่งผลให้มองวิกฤตการณ์ทางนิเวศวิทยาและสิ่งแวดล้อมด้วยความคิดเรื่องความยั่งยืน การลดความเสี่ยง หรือการเพิ่มประสิทธิภาพของระบบ (systems optimization) ทำให้มีการแยกธรรมชาติออกจากมนุษย์และเป็นสิ่งเฉื่อยชา ทำให้มนุษย์ปฏิบัติต่อธรรมชาติแบบวัตถุที่ถูกใช้ประโยชน์ เช่นคำว่า “ทรัพยากรธรรมชาติ” ส่อให้เห็นว่ามนุษย์แยกตัวจากธรรมชาติแบบคู่ตรงข้าม (Heneise et al., 2003) Plumwood (2002) กล่าวว่าการใช้เหตุผลตามมาตรฐานทางเศรษฐศาสตร์ วิทยาศาสตร์ และการเมืองนั้น มองธรรมชาติเป็นเพียงเครื่องมือหรือทรัพยากรเท่านั้น มิใช่สิ่งที่มีคุณค่าในตัวเอง วัฒนธรรมตะวันตกแยกมนุษย์ออกจากธรรมชาติก่อให้เกิดความรู้สึกผิด ๆ ว่ามนุษย์มีความเหนือกว่าและอยู่ยงคงกระพัน นิเวศปรากฏการณ์วิทยาพยายามชี้ให้เห็นโลกที่ถูกสัมผัสและมีชีวิตอยู่จริง ผ่านการรับรู้ ความทรงจำ และการปรับสภาพร่างกายอย่างมีชีวิตชีวาและมีพลวัต
Husserl (2001) กล่าวว่าตัวตนของมนุษย์คือพื้นที่เปิดกว้างที่โลกประทับลงมาก่อนที่จะเกิดกระบวนการไตร่ตรองอย่างมีสำนึก กล่าวคือประสบการณ์ที่มีต่อโลกเกิดขึ้นก่อนที่มนุษย์จะมีสำนึกแห่งตัวตน Merleau-Ponty (2012) กล่าวว่าเนื้อหนัง (Flesh) คือองค์ประกอบขั้นสูงสุดแห่งการดำรงอยู่ เป็นเนื้อสารพื้นฐานที่ดำรงอยู่ก่อนการไตร่ตรองซึ่งเป็นต้นกำเนิดของผู้รับรู้ (ประธาน) และสิ่งที่ถูกรับรู้ (วัตถุ) การถักทอประสาน (Chiasm) คือภาวะการเกี่ยวพันกันอย่างแยกไม่ออก (reciprocal entanglement) ระหว่าง "ผู้มอง" และ "สิ่งที่ถูกมอง" เนื่องจากร่างกายของมนุษย์ประกอบขึ้นจาก "เนื้อหนัง" ชนิดเดียวกันกับโลก มนุษย์สามารถรับรู้สิ่งต่าง ๆ ได้ เพราะเป็นสิ่งที่จับต้องได้และมองเห็นได้ Merleau-Ponty คิดว่าร่างกายมนุษย์เป็นสื่อกลางที่มีชีวิตและมีพลัง Barbaras (2006) กล่าวว่าอารมณ์ปรารถนามิใช่การโหยหาทางจิต แต่เป็นโครงสร้างพื้นฐานทางภววิทยาของชีวิตและการรับรู้ (ontological structure of life and perception) การรับรู้เป็นกระบวนการที่มีพลวัตในตัวมันเองและเผยตัวออกมาอย่างต่อเนื่องพร้อมกับอารมณ์ปรารถนา ดังนั้น ตัวตนของมนุษย์เกิดขึ้นโดยอารมณ์ที่ผูกพันกับโลก ถ้าปราศจากอารมณ์ มนุษย์ก็จะไม่เข้าใจตัวเอง กล่าวอีกนัยหนึ่งคือ ความเป็นอัตวิสัยเป็นผลลัพธ์ของประสบการณ์ เป็นผลึกที่ก่อตัวขึ้นจากการเคลื่อนไหวซึ่งมีต้นกำเนิดอยู่ภายนอกตัวมันเอง
Morris (2008, 2017) นำเสนอแนวคิดเรื่อง “เนื้อหนังเชิงนิเวศ” (ecological flesh) โดยขยายปรัชญาของMerleau-Ponty ให้กว้างออกไปนอกเหนือจากความสัมพันธ์ระหว่างบุคคล เพื่อครอบคลุมความสัมพันธ์ของโลกและสิ่งแวดล้อม การตอบสนองผ่านร่างกายของเราไม่ได้ถูกหล่อหลอมโดยมนุษย์เพียงอย่างเดียว แต่ยังรวมถึงเงื่อนไขทางประวัติศาสตร์ จังหวะเวลาทางชีวภาพ และมิติอันหลากหลายของสถานที่ แม้แต่การรับรู้ต่าง ๆ ไม่ว่าจะผิวหนังสัมผัสไออุ่นของแสงแดด การสูดอากาศบริสุทธิ์บนภูเขา หรือการยืนอยู่บนผืนดินที่เคลื่อนไหว ล้วนถูกหล่อหลอมโดยโลกที่กว้างใหญ่ซึ่งดำรงอยู่เหนือขอบเขตของความเป็นมนุษย์ เช่นเดียวกับ Levinas (1969) กล่าวว่าความเป็นอัตวิสัยไม่ได้เริ่มต้นขึ้นจากการกระทำที่เกิดจากเจตจำนง แต่เริ่มต้นจากการเผชิญหน้ากับ "ผู้อื่น" ในทัศนะของ Levinas ความรับผิดชอบไม่ใช่ผลลัพธ์ของการไตร่ตรองด้วยเหตุผลหรือการเลือกโดยเจตจำนงเสรี แต่เป็นสิ่งที่ดำรงอยู่ก่อนเสรีภาพ เป็นข้อเรียกร้องที่ต้องรับรู้ ต้องอดทน และต้องเผชิญกับความทุกข์จากสิ่งนั้น
การปรับตัวเข้าหากันเป็นจุดเน้นของปรากฏการณ์วิทยาที่เห็นสิ่งต่าง ๆ ไม่ได้แยกขาดจากกัน ในขณะที่สิ่งต่าง ๆ มิใช่สิ่งที่สมบูรณ์ครบถ้วน แต่ยังเต็มไปด้วยความเปราะบางสึกกร่อน Heneise et al. (2003) อธิบายว่าหลักคิดของปรากฏการณ์วิทยาสามารถนำมาอธิบายการรับรู้โลกในมิติอื่น ๆ เช่น การรับรู้ที่ไม่มีมนุษย์เป็นศูนย์กลาง วิธีคิดแบบปรากฏการณ์วิทยาจึงสามารถนำไปใช้ได้ในศาสตร์ต่าง ๆ ในกรณีปรัชญาสิ่งแวดล้อม Bannon (2014) อธิบายว่ามนุษยชาติจำเป็นต้องละทิ้งความปรารถนาที่จะควบคุมธรรมชาติ แล้วหันมาโอบรับความลึกลับที่ดำรงอยู่ในธรรมชาติผ่านกรอบแนวคิดใหม่ที่เน้นเรื่องความสัมพันธ์เชื่อมโยง (relational framework) รวมทั้งท้าทายความคิดเดิมที่มองว่าธรรมชาติเป็น "สสาร" (substance) หรือเป็นทรัพยากรที่นิ่งเฉยที่ทำให้มนุษย์เข้าไปครอบครองและตักตวงใช้ประโยชน์ ควรมองธรรมชาติในฐานะผู้ร่วมกระทำ เป็นเครือข่ายความสัมพันธ์ที่มีต่อมนุษย์ การศึกษาของ Vetlesen (2015) กล่าวว่าปรัชญาเชิงวิชาการสมัยใหม่ได้กลายเป็นนามธรรมและแยกตัวออกจากโลกมากเกินไป ส่งผลให้สร้างทวิภาวะระหว่างสังคมแยกขาดจากธรรมชาติ ซึ่งเป็นผลมาจากระบบทุนนิยมโลกที่แสวงหาประโยชน์อย่างไร้ความปรานีจากทั้ง "ทุนมนุษย์" และ "ทุนธรรมชาติ" Vetlesen เรียกร้องให้หันกลับไปหาการรับรู้ผ่านผัสสะที่หลากหลาย (multi-sensuous engagement) มากกว่าการใช้เพียงแค่การคิดวิเคราะห์เชิงเหตุผลอย่างเดียว
Marder (2013) กล่าวว่าแม้พืชเดินไม่ได้และเคลื่อนที่ไม่ได้ แต่ดำรงอยู่ผ่านการเจริญเติบโต การแสวงหาแสง และการเปลี่ยนรูปร่างเพื่อปรับตัวกับสภาพแวดล้อมและอากาศ การคิดของพืชปราศจากการใช้สมองและจิตสำนึก ถือเป็นรูปแบบการใช้ปัญญาในแนวทางหนึ่ง เช่นเดียวกับ Books (2012) กล่าวว่าพืช สัตว์ และวัตถุธรรมชาติมีตัวตนและมีส่วนกำหนดรูปร่างของโลก นับตั้งแต่ยุคของอริสโตเติลเป็นต้นมา พืชถูกมองในแง่ของความขาดแคลน เช่น พืชไม่มีดวงตา ไม่มีเหตุผล ไม่มีภาษาพูด ไม่มีประวัติศาสตร์ และไม่มีความปรารถนา เนื่องจากมนุษย์เอามาตรฐานและบรรทัดฐานของตัวเองไปประเมินชีวิตของพืช พืชไม่ได้รับการพิจารณาในบริบทของตัวมันเองในฐานะที่เป็น “สภาวะการดำรงอยู่ที่ลื่นไหลและไม่หยุดนิ่ง” และ “จิตวิญญาณของพืช” (plant-soul) สิ่งที่มิใช่วัตถุได้มอบชีวิตให้แก่พืช และสิ่งนั้นไม่อาจจัดวางให้เข้ากับวัตถุรูปธรรมที่สมบูรณ์ได้ พืชทำหน้าที่เสมือนตัวแทนที่สื่อถึงธรรมชาติในภาพรวม การมองเห็น “จิตวิญญาณแห่งพืช” อาจช่วยให้เราแสดงท่าทีที่มีต่อสิ่งแวดล้อมแตกต่างไปจากเดิม สิ่งแวดล้อมจะไม่ถูกมองเป็นเพียงแหล่งทรัพยากรธรรมชาติและวัตถุดิบที่มนุษย์ฉกฉวยใช้ประโยชน์เพียงฝ่ายเดียว
Eriksen (2022) กล่าวว่าธรรมชาติมิใช่วัตถุที่ถูกจัดระเบียบด้วยความรู้วิทยาศาสตร์ แต่ธรรมชาติดำรงอยู่โดยตัวมันเอง มีชีวิตในแบบของตัวเอง Bannon (2002) กล่าวว่ามนุษย์สามารถสร้างความใกล้ชิดและมองธรรมชาติในแบบที่มันเป็นด้วยการปฏิบัติเชิงสุนทรียะ โดยการใช้ความรู้สึกสัมผัสกับสิ่งแวดล้อม ตระหนักถึงพลวัตและการเปลี่ยนแปลงของพื้นที่ มองเห็นความความไม่นิ่งของพืช สัตว์ อากาศ ที่เปลี่ยนสภาพอยู่ตลอดเวลา รวมทั้งการอยู่ร่วมกับธรรมชาติ เช่นเพิ่มพื้นที่สีเขียวในชุมชน Jakobsen and Solhaug (2022) กล่าวว่าตัวตนไม่ได้ดำรงอยู่อย่างโดดเดี่ยว แต่มีความเกี่ยวโยงพัวพันกับสิ่งแวดล้อมและผู้อื่น เป็นการดำรงอยู่แบบสัมพันธภาพ (Relational Ontology) ในแง่นี้ นิเวศปรากฏการณ์วิทยาแสวงหาความชัดเจนทางด้านภววิทยาและนิเวศวิทยาเกี่ยวกับตำแหน่งของมนุษย์บนโลก โดยการฝึกสติและความใส่ใจอย่างเป็นรูปธรรมเพื่อลดความอยากต่อการครอบครอง ดึงมนุษย์ออกจากวงจรการไล่ล่าความสุขจากการสะสมวัตถุที่ไม่สิ้นสุด (hedonic treadmill) อันเป็นสาเหตุของการทำลายระบบนิเวศ
Helle (2022) กล่าวว่านิเวศปรากฏการณ์วิทยา พิจารณาตัวตนไม่ใช่สิ่งที่ติดตัวมาแต่กำเนิดและคงที่ถาวร แต่เป็นกระบวนการสร้างความเป็นบุคคลที่ดำเนินไปและก่อตัวผ่านความสมดุลระหว่างการมีบทบาทเชิงรุก (active agency) กับการเปิดรับในเชิงรับ (passive receptivity) ต่อโลกที่ก้าวพ้นขอบเขตของความเป็นมนุษย์ กล่าวคือสิ่งต่าง ๆ ไม่ได้ดำรงอยู่ก่อนที่จะมีความสัมพันธ์ แต่จะก่อตัวเป็นตัวตนที่มีลักษณะเฉพาะขึ้นมาในเชิงพลวัต ผ่านปฏิสัมพันธ์อย่างต่อเนื่องกับสภาพแวดล้อม การควบคุมร่างกายทางชีวภาพ (autopoiesis) มีรากฐานโครงสร้างร่วมกับการสร้างความหมายทางปัญญา (cognitive sense-making) เชื่อมโยงการดำรงอยู่เข้ากับความเปราะบางของชีวิตและการปรับตัวกับสภาพแวดล้อม ภายใต้ปฏิสัมพันธ์นี้บรรทัดฐาน ค่านิยม และความหมายก่อตัวขึ้นภายในบริบทความสัมพันธ์ที่ต่อเนื่อง มิใช่เกิดขึ้นภายในจิตใจของปัจเจกบุคคลที่แยกขาดจากผู้อื่น สิ่งนี้เรียกว่า “เครือข่ายข้ามปัจเจกบุคคล” (Transindividual webs) จะเห็นว่าประสบการณ์ถูกหล่อหลอมขึ้นทั้งจากสิ่งที่มากระทบตัวเรา อันได้แก่การรับเอาความแตกต่างจากสิ่งแวดล้อม และจากการควบคุมการเคลื่อนไหวในเชิงรุก เมื่อวิธีคิดที่เน้นมนุษย์เป็นใหญ่คือการตักตวงประโยชน์จากธรรมชาติมากเกินความจำเป็น ส่งผลให้เกิดความสัมพันธ์ที่ไม่สมดุลและก่อให้เกิดวิกฤตหรือความตึงเครียดภายในระบบความสัมพันธ์นี้ ดังนั้น การสลายขั้วระหว่างมนุษย์กับธรรมชาติจะช่วยให้เปลี่ยนรากฐานภววิทยาที่หันมามองเห็นธรรมชาติเป็นชีวิตเดียวกับมนุษย์
เอกสารอ้างอิง
Bannon, B. (2014). From Mastery to Mystery: A Phenomenological Foundation for an Environmental Ethic. Athens: Ohio University Press.
Bannon, B. (2002). Aesthetic Practices and Cultural Change: Challenging Environmental Neuroticism. In Heneise, M. T., Falke, C., Dahl, E., Sundman, A., & Lia, E. The Routledge Handbook of Eco-Phenomenology. New York: Routledge.
Barbaras, R. (2006). Desire and Distance: Introduction to a Phenomenology of Perception. Stanford: Stanford University Press.
Books, P. (2012). Animal, Vegetable, Mineral: Ethics and Objects. Santa Barbara: Punctum Books.
Brown, C. S. & Toadvine, T. (2003). Eco-Phenomenology: Back to the Earth Itself. Albany, NY: State University of New York Press.
Eriksen, T. E. (2022). Transcending the Object Horizon: Nature as Given and Saturated Phenomenon. In Heneise, M. T., Falke, C., Dahl, E., Sundman, A., & Lia, E. The Routledge Handbook of Eco-Phenomenology. New York: Routledge.
Heneise, M. T., Falke, C., Dahl, E., Sundman, A., & Lia, E. (2022). The Routledge Handbook of Eco-Phenomenology. New York: Routledge.
Helle, M. V. (2022). Enacting an Ontological Shift: Individuation and Passivity in Enactivism and Eco-Phenomenology. In Heneise, M. T., Falke, C., Dahl, E., Sundman, A., & Lia, E. The Routledge Handbook of Eco-Phenomenology. New York: Routledge.
Husserl, E. (2001). Analyses Concerning Passive and Active Synthesis: Lectures on Transcendental Logic. Trans by Anthony J. Steinbock. Kluwer Academic Publishers.
Jakobsen, J. & Solhaug, I. (2002). Mindfulness and Eco-Phenomenology: Similarities, Differences And Critical Potentials. In
Levinas, E. (1969). Totality and Infinity: An Essay on Exteriority. Pittsburgh: Duquesne University Press.
Merleau-Ponty, M. (2012). Phenomenology of Perception. Trans by Donald A. Landes. London: Routledge.
Marder, M. (2013). Plant-Thinking: A Philosophy of Vegetal Life. New York: Columbia University Press.
Morris, D. (2008). Bodies and Technologies: Dialectics of Emergence, Ecological Style. Techné: Research in Philosophy and Technology, 12(2), 69–92.
Morris, D. (2017). The Enigma of Nature and the Flesh of the World: Reassessing the Ecological Scope of Merleau-Ponty’s Philosophy. In Joseph K. Schear (Ed.) Phenomenology and the Natural Sciences, (pp.205–228). Cambridge: Cambridge University Press.
Plumwood, V. (2002). Environmental Culture: The Ecological Crisis of Reason. London: Routledge.
ผู้เขียน
ดร.นฤพนธ์ ด้วงวิเศษ
นักวิจัย ฝ่ายวิจัยและส่งเสริมวิชาการ
ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน)
ป้ายกำกับ อคติต่อธรรมชาติ แนวคิด Ecophenomenology ดร.นฤพนธ์ ด้วงวิเศษ
