Deprecated: Assigning the return value of new by reference is deprecated in /var/www/databases/physanth/class/_BaseRootDAO.php on line 86

Deprecated: Assigning the return value of new by reference is deprecated in /var/www/databases/physanth/class/_BaseRootDAO.php on line 106

Deprecated: Assigning the return value of new by reference is deprecated in /var/www/databases/physanth/class/_BaseRootDAO.php on line 128
ฐานข้อมูลมานุษยวิทยากายภาพในประเทศไทย
บทความ
แหล่งโบราณคดีโนนค้อกับผลดำเนินการและแผนงานอนาคต
“ถ้าเราออกมาขุดค้นแล้วได้แต่ผลงานวิชาการ แต่ชุมชนไม่ได้อะไรจากเรา
ถึงแม้ว่า
เราจะบอกว่าได้ก็ตาม พี่ก็ยังรู้สึกว่าปัจจุบันมันอยู่ยาก แต่ถ้าเรามาแล้วเราได้ทั้งงานวิชาการ
และได้มีส่วนทำให้เค้าสร้างงานสร้างอาชีพ หรือพัฒนาพื้นที่เค้าได้อย่างเห็นเป็นรูปธรรม พี่ก็รู้สึกดีและก็พยายามที่จะทำ..."

แหล่งโบราณคดีโนนค้อตั้งอยู่ในเขตปลายด้านทิศตะวันตกของบ้านโนนค้อ หมู่ที่ 14 ตำบลนาทัน อำเภอคำม่วง จังหวัดกาฬสินธุ์ ภูมิประเทศเป็นที่ราบสูง ด้านทิศเหนือ ตะวันออก และตะวันตกติกกับแนวเทือกเขาภูพาน มีลำปาว แหล่งน้ำที่เกิดจากต้นน้ำในแนวเทือกเขาภูพานไหลผ่านด้านทิศใต้ ห่างจากแหล่งโบราณคดีประมาณ 2 - 3 กิโลเมตร

สภาพทางภูมิศาสตร์โบราณคดีของแหล่งอยู่ในแอ่งโคราชคอนบน ตอนกลางของที่ราบสูงโคราช มีเทือกเขาภูพานเป็นแนวกั้นจากแอ่งสกลนครหรือเขตที่ราบสูงโคราชตอนบน อันเป็นบริเวณที่พบการกระจายตัวของแหล่งโบราณคดีในวัฒนธรรมร่วมแบบบ้านเชียงหนาแน่น ด้วยเหตุนี้ แหล่งโบราณคดีโนนค้อจึงตั้งอยู่ในแนวเส้นคมนาคมทางบกและทางน้ำเชื่อมต่อระหว่างชุมชนในกลุ่มวัฒนธรรมร่วมแบบบ้านเชียง หรือกลุ่มวัฒนธรรมลุ่มแม่น้ำสงครามในเขตแอ่งสกลนคร กับกลุ่มวัฒนธรรมลุ่มแม่น้ำชีในแอ่งโคราชตอนบน ช่วงยุคก่อนประวัติศาสตร์
 
การศึกษาทางโบราณคดีเท่าที่ผ่านมาในเขตพื้นที่โดยรอบได้พบหลักฐานเครื่องมือหินกะเทาะและภาพเขียนสี แสดงถึงการอยู่อาศัยของมนุษย์มาตั้งแต่ยุคก่อนประวัติศาสตร์ สมัยหินกลาง หรือสมัยไพลโตซีนตอนปลาย - โฮโลซีนตอนกลาง จากแหล่งโบราณคดีประเภทถ้ำและเพิงผาตามแนวเทือกเขาภูพาน เช่น แหล่งโบราณคดีบ้านห้วยม่วงและถ้ำเซียงเมี่ยง ตำบลหนองห้าง แหล่งโบราณคดีบ้านโนนโคกโก่งและบ้านคุ้มขี้ยาง ตำบลคำบง อำเภอกุฉินารายณ์ และแหล่งโบราณคดีโนนบ้านฮ้าง ตำบลนาตาล อำเภอท่าคันโท จังหวัดกาฬสินธุ์ เป็นต้น

สมัยโฮโลซีนตอนปลาย ตรงกับสมัยหินใหม่ต่อเนื่องถึงสมัยสำริดและเหล็กราว 4,000 ปีที่ผ่านมา ได้มีการอยู่อาศัยของชุมชนใสังคมเกษตรกรรมที่มีการตั้งถิ่นฐานถาวร ดังพบหลักฐานสำคัญจากแหล่งโบราณคดีในเขตพื้นที่ราบของอำเภอกุฉินารายณ์ อำเภอกมลาไสย และอำเภอคำม่วง ทั้งที่แหล่งโบราณคดีนาไร่เดียว ตำบลนาทัน และที่แหล่งโบราณคดีโนนค้อ ซึ่งได้ดำเนินการขุดค้นตาม “โครงการขุดค้นแหล่งโบราณคดีโนนค้อ” ด้วยเงินสนับสนุนจากเทศบาลตำบลนาทัน อำเภอคำม่วง จังหวัดกาฬสินธุ์ งบประมาณ 150,000 บาท ภายใต้การควบคุมโดยพิมพ์นารา กิจโชติประเสริฐ นักโบราณคดีชำนาญการ สำนักศิลปากรที่ 10 ร้อยเอ็ด ดำเนินงานระหว่างวันที่ 16 ตุลาคม -13 พฤศจิกายน พ.ศ. 2552 ได้พบร่องรอยหลักฐานหลุมฝังศพและโบราณวัตถุประเภทต่างๆ กำหนดอายุเชิงเทียบราวยุคก่อนประวัติศาสตร์ตอนปลาย ราว 2,500 – 1,800 ปีที่ผ่านมา
 
ทั้งนี้ ระหว่างวันที่ 6 - 8 พฤศจิกายน พ.ศ. 2552 ทางคณะทำงาน “โครงการวิจัยและพัฒนาฐานข้อมูลมานุษยวิทยากายภาพในประเทศไทย” ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน) ได้ลงไปตรวจสภาพและจัดเก็บตัวอย่างโครงกระดูกสำหรับการศึกษาวิเคราะห์ มีโอกาสได้พูดคุยซักถามพิมพ์นารา กิจโชติประเสริฐ หรือ “พี่เล็ก” ของน้องๆ โบราณคดี ในเรื่องที่เกี่ยวข้องกับแหล่งโบราณคดี ครอบคลุมทั้งที่มา ผลการขุดค้นเบื้องต้น แผนงาน และความคาดหวังของการดำเนินงาน
 
 สภาพพื้นที่ทางด้านทิศเหนือและทิศตะวันตกของหลุมขุดค้นทางโบราณคดีโนนค้อ

ความสนใจ ความสำคัญ ที่มาของแหล่งโบราณคดีโนนค้อ และโครงการขุดค้นฯ

ความสนใจส่วนตัวเริ่มต้นขึ้นเมื่อราว 10 ปีที่แล้ว พี่ (เล็ก) ได้มีโอกาสเข้าร่วมงานสัมมนาไทย-เวียดนาม จัดโดยสถาบันไทยคดีศึกษา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ มีการนำเสนอโบราณวัตถุชิ้นสำคัญที่ได้จากชาวบ้านในเขตพื้นที่แหล่งโบราณคดีไร่นาเดียวและโนนค้อ เช่น เครื่องประดับสำริดตกแต่งรูปคนและสัตว์ตามแบบวัฒนธรรมดองซอน วัฒนธรรมสมัยสำริดในเขตลุ่มแม่น้ำแดง ทางตอนเหนือของประเทศเวียดนาม และทางตอนใต้ของประเทศจีน จึงมีความสนใจอยากจะสำรวจและทำการขุดค้นทางโบราณคดีในเขตพื้นที่ดังกล่าว แต่ด้วยปัญหาข้อขัดข้องด้านงบประมาณและข้อจำกัดด้านพื้นที่ในความรับผิดชอบขณะนั้นจึงทำได้เพียงดำเนินการสำรวจแต่ยังไม่ได้ขุดค้นแต่ประการใด

ตราบจนเมื่อราวกลางปีที่ผ่านมา มีข่าวการค้นพบโบราณวัตถุในเขตพื้นที่แหล่งโบราณคดีโนนค้อ ทางอำเภอคำม่วงจึงประสานงานให้ออกมาสำรวจ พร้อมทั้งผลักดันสนับสนุนให้มีการขุดค้นทางโบราณคดี ซึ่งโดยส่วนตัวเห็นว่ามีประโยชน์มากทางด้านวิชาการ เพราะในเขตจังหวัดกาฬสินธุ์นั้น มีแหล่งโบราณคดียุคก่อนประวัติศาสตร์ที่ขุดค้นเพียงแหล่งเดียว คือที่เมืองโบราณฟ้าแดดสงยาง อำเภอกมลาไสย แต่โบราณวัตถุที่พบจะมีความแตกต่าง เป็นลักษณะของภาชนะดินเผาทรงไหขนาดใหญ่ คล้ายกับที่พบจากกลุ่มวัฒนธรรมสมัยก่อนประวัติศาสตร์ตอนปลายที่พบจากแหล่งโบราณคดีในเขตทุ่งกุลาร้องไห้ อีกทั้งการสำรวจแหล่งโบราณคดีโนนค้อยังได้พบภาชนะดินเผาตกแต่งด้วยการเขียนลายสีแดงบนพื้นสีดำ และกลุ่มลูกกลิ้งดินเผาคล้ายกับโบราณวัตถุในวัฒนธรรมร่วมแบบบ้านเชียง สอดคล้องกับความต้องการของทางนายอำเภอคำม่วง ที่ต้องการลดและแก้ปัญหาเรื่องยาเสพติดภายในพื้นที่ด้วยการจ้างงานและการพัฒนาปรับพื้นที่ให้เป็นแหล่งท่องเที่ยว โครงการฯ ขุดค้นครั้งนี้จึงได้เริ่มต้นขึ้นด้วยการสนับสนุนงบประมาณจากทางเทศบาลตำบลนาทัน อำเภอคำม่วง โดยแต่เดิมวางแผนจะทำการขุดค้นในปลายปีที่ผ่านมา แต่เนื่องด้วยข้อจำกัดด้านเวลาจึงเลื่อนการทำงานโครงการมาเป็นในช่วงปัจจุบันแทน

ผลการดำเนินงานทางโบราณคดี

เบื้องต้นจากคำบอกเล่าของชาวบ้านและจากการดูลักษณะภูมิประเทศ ทราบว่าตัวแหล่งโบราณคดีน่าจะมีขนาดใหญ่ จากการขุดปรับไถและการลักลอบขุดภายในบริเวณพื้นที่ ได้พบโบราณวัตถุชิ้นเด่นๆ อย่างเช่น ลูกปัด ทัพพีสำริดตกแต่งด้วยการประดับตุ๊กตารูปสัตว์ คน กำไลแขน กำไลขาฯลฯ แต่เท่าที่ขุดค้นพบในการดำเนินงานครั้งนี้ได้พบหลักฐานหลุมฝังศพจำนวน 5 หลุม มีเพียงหนึ่งหลุมฝังศพพบร่วมกับเครื่องมือเหล็กจำนวน 4 ชิ้น แหวนสำริด และตราประทับลายก้นหอย และมีอีกจำนวนอย่างน้อย 2 หลุมฝังศพมีความเชื่อด้านพิธีกรรมการฝังด้วยการนำหิน มาวางรอบศพ

โบราณวัตถุประเภทแวดินเผา เศษภาชนะดินเผาแบบธรรมดา ลายเชือกทาบ ลายขัดมัน และลายเขียนสีซึ่งพบบ้างในจำนวนเล็กน้อย และกระดูกสัตว์ กำหนดอายุเชิงเทียบได้ราวยุคก่อนประวัติศาสตร์ตอนปลาย น่าจะร่วมกับวัฒนธรรมร่วมแบบบ้านเชียงตอนปลาย แม้จะพบหลักฐานไม่ชัดเจนเท่ากับผลการสำรวจในปีที่ผ่านมาก็ตาม แต่ก็คาดหวังที่จะได้พบหลักฐานเพิ่มขึ้นจากการขุดค้นในครั้งอื่นต่อไป

 
(ซ้าย) หลุมฝังศพหมายเลข 4 โครงกระดูกวัยรุ่นเพศชาย อายุประเมินเมื่อตายประมาณ 15 - 20 ปี
พบร่วมกับโครงกระดูกสุนัข ทางด้านทิศตะวันตกของปลายขา
(ขวา) พิมพ์นารา กิจโชติประเสริฐ ผู้ควบคุมการขุดค้น ขณะจดบันทึกการปฏิบัติงานประจำวัน 

แผนพัฒนาและโครงร่างการทำงานในอนาคต

ด้วยความร่วมมือ การสนับสนุน และการผลักดันของเทศบาลตำบลนาทัน สำหรับหลุมขุดค้นปัจจุบัน ภายหลังการขุดค้นแล้วเสร็จ แผนการทำงานต่อไป คือ การทำผนังจำลองเพื่อใช้จัดแสดงในฐานะพิพิธภัณฑ์กลางแจ้งตามลักษณะเดิม (หลังคาหญ้าแฝก) อาจจะมีการสร้างหรือดัดแปลงอาคารไม้ (เถียงนา) เพื่อใช้สำหรับเป็นศูนย์ข้อมูลขนาดเล็กๆ ซึ่งคงสภาพและบรรยากาศตามแบบเดิม อาจจะมีการขุดค้นเพิ่มเติมขึ้นอีก 2 หลุมขุดค้น เพื่อพัฒนาขึ้นในลักษณะของพิพิธภัณฑ์ท้องถิ่น หรือแหล่งท่องเที่ยวภายในตัวจังหวัดกาฬสินธุ์และในเขตอำเภอคำม่วง ตามเส้นทางการท่องเที่ยวเชิงประวัติศาสตร์ธรรมชาติ โบราณคดี และวัฒนธรรม ซึ่งประกอบด้วยพิพิธภัณฑ์ไดโนเสาร์ภูกุมข้าว อำเภอสหัสขันธ์ สถานีวิจัยไดโนเสาร์ในเขตอำเภอคำม่วง แหล่งโบราณคดีโนนค้อ ตำบลนาทัน และผ้าไหมแพรวา ศิลปหัตกรรมพื้นบ้านของชาวบ้านโพน ตำบลบ้านโพน อำเภอคำม่วง ลักษณะการพัฒนานี้น่าจะนำมาซึ่งการจ้างงานและรายได้เพิ่มเติมต่อชาวโนนค้อ เป็นวิธีการหนึ่งในการลดปัญหาด้านยาเสพติดของคนในพื้นที่ได้

ความคาดหวัง (ส่วนตัว) ต่อแหล่งโบราณคดีในอนาคต
จริงๆ ก็อยากให้มีการขุดค้นเพิ่มเติมเพื่อปรับปรุงเป็นหลุมจัดแสดงจำลอง ศูนย์เรียนรู้ของชุมชนท้องถิ่น อยากให้มีการพัฒนาเป็นแหล่งท่องเที่ยวตามแผนที่ทางท้องถิ่นร่างเอาไว้ อย่างน้อยที่สุดก็เป็นแหล่งท่องเที่ยวระดับท้องถิ่นหรือภูมิภาคอีสาน สำหรับคนกาฬสินธุ์ คนอีสานที่สนใจเรื่องทางโบราณคดี โดยเชื่อมโยงกับแหล่งไดโนเสาร์ และ แหล่งหัตถกรรมผ้าไหมแพรวา ส่วนหากสามารถพัฒนาไปสู่การเป็นแหล่งท่องเที่ยวระดับชาติได้ก็เป็นเรื่องที่ดี ซึ่งที่นี่ก็น่าจะเป็นต้นแบบหรือแบบอย่างที่ดีที่สามารถสร้างขึ้นได้จากความร่วมมือและแรงสนับสนุนจากท้องถิ่น เพื่อประโยชน์โดยตรงของท้องถิ่นเอง

ทั้งหมดคือบทสรุปส่งท้ายของการเริ่มต้นแผนพัฒนาแหล่งโบราณคดีโนนค้อให้เป็นหลุมจัดแสดงกลางแจ้ง พิพิธภัณฑ์ท้องถิ่น ศูนย์การเรียนรู้ และสถานที่ท่องเที่ยว หนึ่งในวิธีการบริหารจัดการแหล่งทรัพยากรทางวัฒนธรรมของชุมชนและแน่นอนว่าต้องเพื่อผลประโยชน์ของชุมชน แต่จะมีการเปลี่ยนแปลงเปลี่ยนไปอย่างไร? เป็นไปตามแผนตุ๊กตาที่ร่างไว้เบื้องต้นหรือเป็นไปตามที่พี่เล็กคาดหวังไว้หรือไม่? คำตอบคงอยู่ที่ชุมชนบ้านโนนค้อและเทศบาลตำบลนาทัน ในฐานะเจ้าของพื้นที่และชุมชนที่อยู่ร่วมกับทรัพยากรโดยตรง กับการบริหารจัดการมรดกของชาติที่บรรพบุรุษหรือชุมชนเจ้าของพื้นที่เดิมคงเหลือไว้ให้ในปัจจุบัน