วิดีโอชาติพันธุ์

พิธีกรรมการจัดงานศพ (เฟ่ะซ่าง) กลุ่มชาติพันธุ์มอญ

กลุ่มชาติพันธุ์/ชุมชนชาติพันธุ์ :

มอญ

สถานที่:

บ้านแซ่ อ.พระประเเดง จ.สมุทรปราการ

          คนมอญให้ความสำคัญกับพิธีกรรมที่เข้ามาเกี่ยวข้องตั้งแต่เกิดจนตาย อีกทั้งศรัทธาในพุทธศาสนาควบคู่ไปกับการถือผีบรรพบุรุษ ก่อให้เกิดรากฐานของประเพณี พิธีกรรม ที่สืบทอดปฏิบัติกันมา ดังนั้นคนมอญจึงมีรูปแบบพิธีกรรมที่แฝงความหมายและปริศนาธรรมต่างๆ ตามโลกทัศน์ของคนมอญมีการแบ่งประเภทการตายแตกต่างกันตามสาเหตุและสถานภาพของผู้ตาย อีกทั้งข้อปฏิบัติพิธีกรรมที่จำเพาะกับรูปแบบการตาย โดยยึดถือคามคัมภีร์โลกสมมุติ ซึ่งในกรณีนี้จะกล่าวถึงเฉพาะงานศพที่ตายดี และมีการจัดงานศพเป็นแบบเผาศพ

          การตายดี ต้องมีองค์ประกอบ 2 ประการ คือ ประการแรก เสียชีวิตจากความชราหรือเจ็บป่วย ประการที่สอง ต้องเป็นการเสียชีวิตในบ้านของตนเท่านั้น เพราะจะห้ามนำศพเข้าบ้านโดยเด็ดขาดหากเสียชีวิตนอกบ้าน ทำให้ไม่สามารถจัดงานศพที่บ้านได้ ดังนั้นเมื่อชาวมอญที่รักษาตัวอยู่ในโรงพยาบาลหมดโอกาสที่จะรักษาแล้ว ญาติจะนำตัวผู้ป่วยกลับบ้านทันที เพื่อไม่ให้มีผลต่อการจัดพิธีศพ

          ในสมัยก่อนเมื่อมีคนตายขึ้นญาติพี่น้องต้องรีบจัดศพด้วยการต่อแท่นหรือแคร่วางศพ ก่อนเอาศพขึ้นวางบนแท่นวางศพ ต้องจัดการทำความสะอาดร่างกายศพเสียก่อน ซึ่งจะทำในตอนบ่ายหรือเย็น โดยใช้ประคำดีควายมาตำให้ละเอียดผสมกับน้ำขมิ้นกับใยส้มป่อย แล้วจึงเอามาอาบศพ เปลี่ยนเครื่องแต่งตัวศพใหม่ ภาษามอญเรียกว่า ปังมอย (ผ้า 1 ชิ้น ทบกันเป็นรูปสามเหลี่ยมเย็บติดกันเก็บไว้สำหรับช่วงขา 2 ข้าง คล้ายๆ กางเกงลิง) แล้วนำเสื้อผ้าตามประเพณีนิยมมาสวมทับอีกชั้นหนึ่ง ต่อจากนั้นหวีผม ทาแป้ง ประพรมน้ำอบ เสร็จแล้วใช้ด้ายดิบมัดศพ ตามธรรมเนียมมอญมีข้อห้ามไม่ให้นำโลงศพขึ้นบ้าน ดังนั้นการตั้งศพต้องตั้งอยู่ในเขตเสาผี โดยจะต้องทำแคร่ไม้สำหรับวางศพที่เรียกว่า “โจ้งเหน๊ะ” มอญบางท้องถิ่นเรียก “โจ๊งเนี๊ยะ” หรือ ”โจ่งเจี้ยะ” (แปลว่า เตียงชนะ คือให้ผู้ตายเอาชนะต่ภูมิทั้ง 4 ได้แก่ อบายภูมิ สุคติภูมิ รูปภูมิ อรูปภูมิ)มีลักษณะคล้ายเตียงทำด้วยไม้ไผ่ ตกแต่งสวยงาม มีเสา 6 ต้น ส่วนใหญ่เป็นไม้กลม แล้วผูกเชือกห้อยจกเพดาน ปลายเชือกกับจีบพลู 1 จีบ แหวน 1 วง กรรไกรหนีบหมาก 1 อัน ผูกติดกันห่างพอสมควรต่อจากนั้นให้ก่อไฟไว้ที่ปลายเท้าของศพที่วางบนแท่น ใช้เตามอญ มี 3 เต้า 1 ใบ เอาหม้อดินใส่น้ำต้มไว้ปล่อยให้ไฟมอดไปเอง จุดตะเกียงไว้ที่ด้านหัวนอน 1 ดวง แล้วนิมนต์พระมาบำเพ็ญกุศล แสดงธรรมเทศนาต่อไป ตกกลางคืนมีญาติมิตรมาอยู่เป็นเพื่อนศพโดยมีการเล่นหมากรุก หรืออ่านหนังสือมอญเป็นเพื่อนศพด้วย

          การทำศพลักษณะนี้ตามปกติแล้วจะเก็บศพไว้ในบ้านไม่เกิน 5 วัน ในวันเผานำหีบศพตั้งไว้บริเวณนอกบ้าน ห้ามนำหีบศพเข้าบ้านเด็ดขาด เพราะถือว่าเป็นเสนียดจัญไร แล้วพรมด้วยน้ำขมิ้นผสมใบส้มป่อยซึ่งเชื่อว่าทำให้โลงสะอาด ในการเคลื่อนศพมีพิธีปฏิบัติดังนี้ การเคลื่อนศพออกจากบ้านจะทำกันในช่วงบ่าย เรียกว่า “ตะวันบ่ายควาย” (ตะวันยามบ่ายที่ร่มเงาของบ้านทอดยาวพอให้ควายนอนหลับได้ 1 ตัว) เวลาเคลื่อนศพลงต้องเอาด้านเท้าลงก่อน แล้วให้หญิงอาวุโสราดน้ำส้มป่อยผสมขมิ้นตามด้วยน้ำเปล่า เมื่อศพเคลื่อนถึงพื้นดินจะโยนหม้อน้ำส้มป่อยให้แตกบริเวณหน้าบันไดบ้าน  ส่วนหม้อน้ำให้คว่ำไว้ เมื่อนำศพใส่โลงเรียบร้อยแล้ว ให้เตรียมของแต่งตัวมี กระจก หวี หมากพลู มีด เสื้อผ้า ใส่กระจาดแล้ว ให้ลูกคนสุดท้องถือกระจาดทนไว้บนศีรษะ เดินนำขณะจูงศพออกจากบ้านไปโดยไม่ต้องเหลียวหลัง การจูงศพมีพระภิกษุสงฆ์ถือสายสิญจน์นำขบวน เรียกขบวนนี้ว่า “ขบวนนำศพ” ตามด้วยลูกหลานเป็นขบวนส่งศพ คนที่ทูนกระจาดต้องแต่งตัวนุ่งผ้าขาว เสื้อสีขาว ผ้าคลุมศีรษะสีขาว เมื่อแห่ศพไปถึงศาลาวัด ยกศพขึ้นตั้งบนโจ๊งเหน๊ะ เหมือนเดิมเช่นเดียวกับการตั้งศพที่บ้าน ให้นำเอาหม้อดินที่ใส่น้ำตั้งไว้ปลายเท้าศพนั้นมาตั้งไว้ด้วย แล้วนิมนต์พระสงฆ์มาให้ศีล เชิญผู้ร่วมงานรับศีลโดยทั่วกัน รอการฌาปนกิจศพต่อไป ครั้นเวลากลับบ้านต้องเทน้ำต้มในหม้อที่เอามาด้วยทิ้ง และให้ผู้ถือกระจาดเครื่องใช้ที่นำมาจากบ้านคว่ำทิ้งเสียที่สุสานหรือป่าช้านั้นด้วยเป็นอันเสร็จพิธี

          ในปัจจุบัน การจัดงานศพที่บ้านและการสร้าง ”โจ๊งเหน๊ะ” สำหรับวางศพ หาดูได้ยากยิ่ง ส่วนใหญ่หันไปนิยมจัดกันที่วัดและเผาในเมรุถาวร พิธีกรรมและข้อปฏิบัติหลายอย่างจึงถูกลดทอนลงตามยุคสมัยที่เปลี่ยนไป  

 

บรรณานุกรม

  • พระครูปลัดสุรพจน์ สันหรักษ์. (2553). แนวทางการพัฒนาเครือข่ายชุมชนผ่านพิธีศพของชาวมอญ อำเภอพระประแดง จังหวัดสมุทรปราการ. วิทยานิพนธ์ ปริญญาศิลปศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชาวัฒนธรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม

  • จวน เครือวิชฌยาจารย์. (2548). ประเพณีมอญที่สำคัญ. กรุงเทพฯ: ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน).

  • สุรินทร์ ทับรอด. (2541). พิธีรำผีเนื่องในงานศพของชาวมอญพระประแดง. วิทยานิพนธ์ศิลปศาสตรมหาบัณฑิต (วัฒนธรรมศึกษา). กรุงเทพฯ : บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยมหิดล.

  • สมรักษ์ ชัยสิงห์กานานนท์, สรินยา คำเมืองและอธิตา สุนทโรทก. (2550). วัฒนธรรม ความตาย กับความหลากหลายทางชาติพันธุ์. นนทบุรี: สำนักวิจัยสังคมและสุขภาพ.