ARTICLE
ตามหาจารึกเสาหลักเส้นที่ 0, 100, 200 และ 300 ของคลองภาษีเจริญ
ตรงใจ หุตางกูร, นัทกฤษ ยอดราช
หมวด : จารึกในประเทศไทย

เมื่อ พ.ศ. 2408 พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 ดำริให้มีการขุดคลองเพื่อขยายความเจริญทางเศรษฐกิจระหว่าง 3 ลุ่มน้ำจากเจ้าพระยา ผ่านท่าจีน บรรจบแม่กลอง โดยคลองขุดเป็นแนวตรงเชื่อมแม่น้ำเจ้าพระยากับแม่น้ำท่าจีนนั้นชื่อว่า “คลองภาษีเจริญ”  มีความยาว 620 เส้น เท่ากับ 24.8 กิโลเมตร และคลองขุดแนวตรงอีกคลองที่เชื่อมแม่น้ำท่าจีนกับแม่น้ำแม่กลองนั้นชื่อว่า “คลองดำเนินสะดวก” มีความยาว 840 เส้น เท่ากับ 33.6 กิโลเมตร เนื่องจากลำคลองทั้ง 2 เป็นแนวตรง ดังนั้น จึงต้องจัดทำจุดอ้างอิงระยะขึ้นมาสำหรับการเดินทาง โดยแบ่งระยะทางตามระบบประเพณีไทยที่เรียกว่า “เส้น” โดยทุกระยะทาง 100 เส้น จะปักเสาหลักขึ้น 1 ต้น หน่วยวัดระยะที่เรียกว่า “เส้น” นี้เทียบกับระบบเมตริกที่ประเทศไทยใช้กันในปัจจุบันได้ว่า 100 เส้น เท่ากับ 4 กิโลเมตร

จากการศึกษารวบรวมข้อมูลเกี่ยวกับเสาหลักเส้นของคลองทั้งสองของโครงการการศึกษาวิจัยสังคมวัฒนธรรมในพื้นที่ชุมชนชายฝั่งทะเลอ่าวไทยบริเวณลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาถึงลุ่มแม่น้ำท่าจีน พบว่า เสาหลักเส้นบนคลองดำเนินสะดวกยังอยู่ครบถ้วนสมบูรณ์ดี และดูเหมือนว่าจะได้รับการเชิดชูให้เป็นสัญลักษณ์ สำคัญของชุมชนที่เสาเหล่านั้นปักอยู่ เพราะมีการปรับปรุงสถานที่ ทาสี และดูแลความสะอาดโดยชุมชน ยกเว้นเพียงเสาหลักเส้นที่ 0 ที่คณะทำงานโครงการดังกล่าว ไม่สามารถเข้าถึงได้ ในทางกลับกัน เสาหลักเส้น ตามแนวคลองภาษีเจริญกลับไม่ค่อยได้รับความสนใจมากนักจากชุมชน โดยเฉพาะเสาหลักเส้นที่ปักอยู่ในเขต กรุงเทพมหานคร ทั้งนีอาจเป็นเพราะมีการพัฒนาพื้นที่ริมสองฝั่งคลองอย่างรวดเร็ว และทำให้เสาบางต้นสูญหายไปตามกาลเวลา ในขณะนี้บางต้นยังหลงเหลืออยู่ ดังนั้น สถานภาพของเสาหลักเส้นแต่ละต้นของคลองภาษีเจริญจึงมีสภาพแตกต่างกันไป กล่าวคือ ในเขตกรุงเทพมหานคร ไม่พบรายงานว่ามีเสาหลักเส้นที่ 0, 100 และ 200 แต่เสาหลักเส้นที่ 300 นั้น ยังคงอยู่ในสภาพดี ส่วนเสาหลักเส้นในเขตจังหวัดสมุทรสาครนั้น คณะวิจัยโครงการการศึกษาวิจัยสังคมวัฒนธรรมในพื้นที่ชุมชนชายฝั่งทะเลอ่าวไทยบริเวณลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา ถึงลุ่มแม่น้ำท่าจีน ได้ลงพื้นที่เพื่อตรวจสอบสถานภาพของเสาแล้วพบว่า เสาหลักเส้นที่ 400 อยู่ในสภาพดีและ ได้รับการดูแลรักษาจากราษฎรที่เสาหลักนี้ปักอยู่ข้างบ้าน เสาหลักเส้นที่ 500 สูญหายไปแล้ว โดยคณะวิจัย…

อ่านบทความฉบับเต็ม

 

อ้างอิง :