ค้นหาข้อมูล
ค้นหาแบบละเอียด
  •   ความเป็นมาและหลักเหตุผล

    เพื่อรวบรวมงานวิจัยทางชาติพันธุ์ที่มีคุณภาพมาสกัดสาระสำคัญในเชิงมานุษยวิทยาและเผยแผ่สาระงานวิจัยแก่นักวิชาการ นักศึกษานักเรียนและผู้สนใจให้เข้าถึงงานวิจัยทางชาติพันธุ์ได้สะดวกรวดเร็วยิ่งขึ้น

  •   กลุ่มชาติพันธุ์และขอบเขตพื้นที่ที่จะสรุปงานวิจัยลงฐานข้อมูล

    ความหมายกลุ่มชาติพันธุ์มีการเปลี่ยนแปลงในช่วงเวลาต่างๆ กัน ในขั้นแรกนี้โครงการฯ เลือกเก็บเนื้อหา “กลุ่มชาติพันธุ์” ต่างๆ ที่ถูกมองว่าเป็น “ชนกลุ่มน้อย” ของประเทศไทย ฐานข้อมูลจึงไม่มีงานวิจัยที่เกี่ยวกับคนไทยภาคกลาง  ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ภาคเหนือ และภาคใต้ และยังไม่ได้รวมงานวิจัยเกี่ยวกับ “ชาวจีนโพ้นทะเล” ในประเทศไทย ซึ่งได้มีสถาบันวิชาการอื่นรวบรวมไว้แล้ว เช่น สถาบันวิจัยสังคม จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

    ภาพ-ข้าวห่อ อาหารของปกาเกอะญอ บ้านมอวาคี จ. เชียงใหม่
  •   ฐานข้อมูลจำแนกกลุ่มชาติพันธุ์ตามชื่อเรียกที่คนในใช้เรียกตนเอง ด้วยเหตุผลดังต่อไปนี้ คือ

    1. ชื่อเรียกที่ “คนอื่น” ใช้มักเป็นชื่อที่มีนัยในทางเหยียดหยาม ทำให้สมาชิกกลุ่มชาติพันธุ์ต่างๆ รู้สึกไม่ดี อยากจะใช้ชื่อที่เรียกตนเองมากกว่า ซึ่งคณะทำงานมองว่าน่าจะเป็น “สิทธิพื้นฐาน” ของการเป็นมนุษย์

    2. ชื่อเรียกชาติพันธุ์ของตนเองมีความชัดเจนว่าหมายถึงใคร มีเอกลักษณ์ทางวัฒนธรรมอย่างไร และตั้งถิ่นฐานอยู่แห่งใดมากกว่าชื่อที่คนอื่นเรียก ซึ่งมักจะมีความหมายเลื่อนลอย ไม่แน่ชัดว่าหมายถึงใคร เช่น คำว่า “ลัวะ” ถูกใช้ในเรียกรวมในกลุ่ม ลเวือะ ลัวะ และปลัง เป็นต้น


    ภาพ-เยาวชนปกาเกอะญอ บ้านมอวาคี จ.เชียงใหม่

  •  

    จากการรวบรวมงานวิจัยในฐานข้อมูลและหลักการจำแนกชื่อเรียกชาติพันธุ์ที่คนในใช้เรียกตนเอง พบว่า ประเทศไทยมีกลุ่มชาติพันธุ์มากกว่า 62 กลุ่ม


    ภาพ-สุภาษิตปกาเกอะญอ
  •   การจำแนกกลุ่มชนมีลักษณะพิเศษกว่าการจำแนกสรรพสิ่งอื่นๆ

    เพราะกลุ่มชนต่างๆ มีความรู้สึกนึกคิดและภาษาที่จะแสดงออกมาได้ว่า “คิดหรือรู้สึกว่าตัวเองเป็นใคร” ซึ่งการจำแนกตนเองนี้ อาจแตกต่างไปจากที่คนนอกจำแนกให้ ในการศึกษาเรื่องนี้นักมานุษยวิทยาจึงต้องเพิ่มมุมมองเรื่องจิตสำนึกและชื่อเรียกตัวเองของคนในกลุ่มชาติพันธุ์ 


    ภาพ-สลากย้อม งานบุญของยอง จ.ลำพูน
  •   มโนทัศน์ความหมายกลุ่มชาติพันธุ์มีการเปลี่ยนแปลงในช่วงเวลาต่างๆ กัน

    ในช่วงทศวรรษของ 2490-2510 ในสาขาวิชามานุษยวิทยา “กลุ่มชาติพันธุ์” คือ กลุ่มชนที่มีวัฒนธรรมเฉพาะแตกต่างจากกลุ่มชนอื่นๆ ซึ่งมักจะเป็นการกำหนดในเชิงวัตถุวิสัย โดยนักมานุษยวิทยาซึ่งสนใจในเรื่องมนุษย์และวัฒนธรรม

    แต่ความหมายของ “กลุ่มชาติพันธุ์” ในช่วงหลังทศวรรษ 
    2510 ได้เน้นไปที่จิตสำนึกในการจำแนกชาติพันธุ์บนพื้นฐานของความแตกต่างทางวัฒนธรรมโดยตัวสมาชิกชาติพันธุ์แต่ละกลุ่มเป็นสำคัญ... (อ่านเพิ่มใน เกี่ยวกับโครงการ/คู่มือการใช้)



    ภาพ-หาดราไวย์ จ.ภูเก็ต บ้านของอูรักลาโว้ย
  •   สนุก

    วิชาคอมพิวเตอร์ของนักเรียน
    ปกาเกอะญอ  อ. แม่ลาน้อย
    จ. แม่ฮ่องสอน


    ภาพโดย อาทิตย์    ทองดุศรี

  •   ข้าวไร่

    ผลิตผลจากไร่หมุนเวียน
    ของชาวโผล่ว (กะเหรี่ยงโปว์)   
    ต. ไล่โว่    อ.สังขละบุรี  
    จ. กาญจนบุรี

  •   ด้าย

    แม่บ้านปกาเกอะญอ
    เตรียมด้ายทอผ้า
    หินลาดใน  จ. เชียงราย

    ภาพโดย เพ็ญรุ่ง สุริยกานต์
  •   ถั่วเน่า

    อาหารและเครื่องปรุงหลัก
    ของคนไต(ไทใหญ่)
    จ.แม่ฮ่องสอน

     ภาพโดย เพ็ญรุ่ง สุริยกานต์
  •   ผู้หญิง

    โผล่ว(กะเหรี่ยงโปว์)
    บ้านไล่โว่ 
    อ.สังขละบุรี
    จ. กาญจนบุรี

    ภาพโดย ศรยุทธ เอี่ยมเอื้อยุทธ
  •   บุญ

    ประเพณีบุญข้าวใหม่
    ชาวโผล่ว    ต. ไล่โว่
    อ.สังขละบุรี  จ.กาญจนบุรี

    ภาพโดยศรยุทธ  เอี่ยมเอื้อยุทธ

  •   ปอยส่างลอง แม่ฮ่องสอน

    บรรพชาสามเณร
    งานบุญยิ่งใหญ่ของคนไต
    จ.แม่ฮ่องสอน

    ภาพโดยเบญจพล วรรณถนอม
  •   ปอยส่างลอง

    บรรพชาสามเณร
    งานบุญยิ่งใหญ่ของคนไต
    จ.แม่ฮ่องสอน

    ภาพโดย เบญจพล  วรรณถนอม
  •   อลอง

    จากพุทธประวัติ เจ้าชายสิทธัตถะ
    ทรงละทิ้งทรัพย์ศฤงคารเข้าสู่
    ร่มกาสาวพัสตร์เพื่อแสวงหา
    มรรคผลนิพพาน


    ภาพโดย  ดอกรัก  พยัคศรี

  •   สามเณร

    จากส่างลองสู่สามเณร
    บวชเรียนพระธรรมภาคฤดูร้อน

    ภาพโดยเบญจพล วรรณถนอม
  •   พระพาราละแข่ง วัดหัวเวียง จ. แม่ฮ่องสอน

    หล่อจำลองจาก “พระมหามุนี” 
    ณ เมืองมัณฑะเลย์ ประเทศพม่า
    ชาวแม่ฮ่องสอนถือว่าเป็นพระพุทธรูป
    คู่บ้านคู่เมืององค์หนึ่ง

    ภาพโดยเบญจพล วรรณถนอม

  •   เมตตา

    จิตรกรรมพุทธประวัติศิลปะไต
    วัดจองคำ-จองกลาง
    จ. แม่ฮ่องสอน
  •   วัดจองคำ-จองกลาง จ. แม่ฮ่องสอน


    เสมือนสัญลักษณ์ทางวัฒนธรรม
    เมืองไตแม่ฮ่องสอน

    ภาพโดยเบญจพล วรรณถนอม
  •   ใส

    ม้งวัยเยาว์ ณ บ้านกิ่วกาญจน์
    ต. ริมโขง อ. เชียงของ
    จ. เชียงราย
  •   ยิ้ม

    แม้ชาวเลจะประสบปัญหาเรื่องที่อยู่อาศัย
    พื้นที่ทำประมง  แต่ด้วยความหวัง....
    ทำให้วันนี้ยังยิ้มได้

    ภาพโดยเบญจพล วรรณถนอม
  •   ผสมผสาน

    อาภรณ์ผสานผสมระหว่างผ้าทอปกาเกอญอกับเสื้อยืดจากสังคมเมือง
    บ้านแม่ลาน้อย จ. แม่ฮ่องสอน
    ภาพโดย อาทิตย์ ทองดุศรี
  •   เกาะหลีเป๊ะ จ. สตูล

    แผนที่ในเกาะหลีเป๊ะ 
    ถิ่นเดิมของชาวเลที่ ณ วันนี้
    ถูกโอบล้อมด้วยรีสอร์ทการท่องเที่ยว
  •   ตะวันรุ่งที่ไล่โว่ จ. กาญจนบุรี

    ไล่โว่ หรือที่แปลเป็นภาษาไทยว่า ผาหินแดง เป็นชุมชนคนโผล่งที่แวดล้อมด้วยขุนเขาและผืนป่า 
    อาณาเขตของตำบลไล่โว่เป็นส่วนหนึ่งของป่าทุ่งใหญ่นเรศวรแถบอำเภอสังขละบุรี จังหวัดกาญจนบุรี 

    ภาพโดย ศรยุทธ เอี่ยมเอื้อยุทธ
  •   การแข่งขันยิงหน้าไม้ของอาข่า

    การแข่งขันยิงหน้าไม้ในเทศกาลโล้ชิงช้าของอาข่า ในวันที่ 13 กันยายน 2554 ที่บ้านสามแยกอีก้อ อ.แม่ฟ้าหลวง จ.เชียงราย
 
  Princess Maha Chakri Sirindhorn Anthropology Centre
Ethnic Groups Research Database
Sorted by date | title

   Record

 
Subject การเปลี่ยนแปลง,เศรษฐกิจ,รถไฟ,มณฑลพายัพ,ภาคเหนือ
Author พูนพร พูลทาจักร
Title การเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจในมณฑลพายัพหลังการตัดเส้นทางรถไฟสายเหนือ พ.ศ. 2464-2484
Document Type วิทยานิพนธ์ Original Language of Text ภาษาไทย
Ethnic Identity - Language and Linguistic Affiliations ไม่ระบุ
Location of
Documents
สำนักหอสมุดมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ Total Pages 219 Year 2530
Source หลักสูตรปริญญาอักษรศาสตร์มหาบัณฑิต สาขาวิชาประวัติศาสตร์ บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยศิลปากร
Abstract

ศึกษาการเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจในมณฑลพายัพหลังการตัดเส้นทางรถไฟสายเหนือ พบว่า เส้นทางรถไฟก่อให้เกิดความสะดวกในการติดต่อระหว่างมณฑลพายัพกับกรุงเทพฯ มีการส่งสินค้าสำเร็จรูปจากกรุงเทพฯ ทำให้การค้าทางเรือซบเซาลง และการค้าข้ามพรมแดนจึงค่อย ๆ ลดความสำคัญลง การค้าทำให้ล้านนาสัมพันธ์กับกรุงเทพฯ มากขึ้น พ่อค้าคนจีนสามารถเข้าไปขยายบทบาทควบคุมเครือข่ายการค้าในมณฑลพายัพได้มากกว่ากลุ่มอื่น ในด้านการผลิตสินค้า สินค้าจากมณฑลพายัพที่สำคัญคือข้าวเปลือก สุกร พืชผักต่างๆ และสินค้าหัตถกรรม เปลี่ยนจากพึ่งตนเองสู่เพื่อการค้าควบคู่กัน นอกจากนี้ยังทำให้เงินสกุลบาทเข้ามามีบทบาทแทนสกุลรูปี และส่งผลให้เกิดการขยายตัวของชุมชนเมือง เกิดการเปลี่ยนแปลงทางสังคมอย่างกว้างขวาง (หน้า บทคัดย่อ)

Focus

ศึกษาการเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจและสังคมในมณฑลพายัพหลังการตัดเส้นทางรถไฟสายเหนือ พ.ศ. 2464-2484 โดยพิจารณาถึงสภาพเศรษฐกิจทั่วไปของมณฑลพายัพ ลักษณะภูมิประเทศ วิถีการผลิตการดำรงชีวิตทั้งก่อนหน้าและหลังการมีเส้นทางรถไฟ ศึกษาแรงจูงใจในการก่อสร้างเส้นทางรถไฟสายเหนือ ผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจ การดำเนินการ ปัญหาและอุปสรรคในการก่อสร้าง (หน้า 5-6)

Theoretical Issues

ไม่มี

Ethnic Group in the Focus

กลุ่มชาติพันธุ์ในมณฑลพายัพในปี พ.ศ. 2462 ประกอบด้วยชาวสยาม มีจำนวนมากที่สุด รองลงมาคือชาวพม่า ชาวจีน ชาวอินเดียและมาเลย์ นอกจากนี้ ยังมีชาวกัมพูชา ญี่ปุ่น และชาวผิวขาว (ตาราง หน้า 105)

Language and Linguistic Affiliations

ไม่มีข้อมูล

Study Period (Data Collection)

ศึกษาเหตุการณ์ในช่วงเวลา พ.ศ. 2464-2484

History of the Group and Community

สภาพเศรษฐกิจของมณฑลพายัพก่อนมีเส้นทางรถไฟ มีลักษณะการผลิตเพื่อตนเอง มีการค้าทั้งภายในมณฑล การค้าระหว่างพรมแดนคือยูนนาน พม่า และลาว และการค้ากับกรุงเทพฯ แต่ก็เป็นไปเพื่อการบริโภคมากกว่าจะพัฒนาขึ้นไปสู่การสะสมทุน เนื่องจากสภาพภูมิประเทศที่ไม่อาจทำให้การเคลื่อนย้ายสินค้าได้อย่างสะดวกนัก (หน้า 9-24) ในช่วงปี พ.ศ. 2385-2417 การทำไม้ในมณฑลพายัพเริ่มมีความสำคัญมากขึ้น เนื่องจากเป็นที่ต้องการทั้งจากกรุงเทพฯ และต่างประเทศ เดิมสิทธิการให้สัมปทานป่าไม้อยู่ในความควบคุมของบรรดาเจ้านายพื้นเมือง แต่เกิดปัญหาการให้สัมปทานไม้ซ้ำซ้อน เกิดความขัดแย้งเป็นคดีความเสมอ ในช่วงปี พ.ศ. 2417-2442 จึงเปิดโอกาสให้รัฐบาลกรุงเทพฯ เข้ามาแทรกแซงกิจการภายในมณฑลพายัพ เข้าไปเปลี่ยนแปลงการปกครองให้อยู่ในความควบคุมต่อกรุงเทพฯ มากขึ้นฯ (หน้า 27-44) การเปลี่ยนแปลงที่สำคัญคือการการเปลี่ยนแปลงการปกครองจากหัวเมืองประเทศราชเป็นมณฑลพายัพ การควบคุมกิจการป่าไม้ไว้กับรัฐบาลกรุงเทพฯ ปรับปรุงระบบภาษีโดยเรียกเก็บเป็นเงินตรา เป็นผลให้เกิดการค้าระหว่างกรุงเทพฯ และล้านนาขยายตัวมากขึ้น ขณะเดียวกันราษฎรก็ได้รับความเดือดร้อน ในช่วงนี้จึงเกิดกบฏต่อต้านการเก็บภาษีแบบใหม่ เช่น กบฏพระยาผาบในปี พ.ศ. 2432 (หน้า 32-42) ในระหว่าง พ.ศ. 2443-2464 รัฐบาลกรุงเทพฯ เริ่มกระชับอำนาจการปกครองยิ่งขึ้นโดยจัดการปกครองแบบมณฑลเทศาภิบาลพายัพ การปลดปล่อยแรงงานไพร่และทาส และเก็บเงินค่าแรงแทนเกณฑ์แรงงาน (หน้า 45-52) มีการปรับปรุงเส้นทางคมนาคมภายในมณฑล ส่วนเส้นทางรถไฟสายเหนือเริ่มก่อสร้างตั้งแต่ พ.ศ. 2440 โดยเริ่มเปิดเดินรถไฟเป็นตอน ๆ พร้อม ๆ กับการสนับสนุนให้ราษฎรทำการผลิตเพื่อขายมากขึ้น เส้นทางรถไฟไปถึงปากน้ำโพในปี พ.ศ. 2448 ถึงเด่นไชยในปี พ.ศ. 2454 จนเสร็จสมบูรณ์ถึงสถานีเชียงใหม่ พ.ศ. 2464 ซึ่งทำให้ร่นระยะเวลาเดินทางจาก 3 เดือนโดยทางน้ำมาเป็น 26 ชั่วโมงเท่านั้น (หน้า 54-60) การขยายตัวการค้าเริ่มมีมากขึ้นตามลำดับของการขยายการเดินรถไฟ สินค้าจากกรุงเทพสามารถเข้าไปขายในบริเวณภาคเหนือได้มากขึ้นและรวดเร็ว ขณะเดียวกันการค้าทางเรือเริ่มซบเซา ตลอดจนการค้าระหว่างพรมแดนก็ตกต่ำลงเพราะไม่สามารถลดต้นทุนค่าขนส่งได้ (หน้า 83-92) ในอีกด้านหนึ่ง ผลผลิตเช่นข้าวจากล้านนา มีการขยายพื้นที่เพาะปลูกข้าวและพืชชนิดต่าง ๆ การเลี้ยงสุกร และการทอผ้าเพื่อส่งไปขายในภาคกลาง โดยมีพ่อค้าชาวจีนเป็นกลไกสำคัญในการสนับสนุนให้เกิดการผลิตเพื่อการค้าส่งกรุงเทพฯ และกระจายสินค้าจากกรุงเทพฯ เข้าสู่ชุมชนท้องถิ่นต่าง ๆ (หน้า 102, 108-124) ชุมชนเมืองที่เส้นทางรถไฟผ่านเติบโตขยายตัวเช่นชุมชนการค้าฝั่งตะวันตกของน้ำปิงในเชียงใหม่ และการขยายตัวของชุมชนฝั่งตะวันออก นอกจากนี้ ยังมีเมืองลำปาง ลำพูน และเมืองแพร่ก็เกิดการขยายตัวของชุมชนเมืองมากขึ้น (หน้า 98-101) ขณะเดียวกันชาวนาเริ่มถูกผลักดันให้เข้าสู่ระบบเศรษฐกิจตลาดมากขึ้น พ่อค้าชาวจีนและเจ้านายบางคนลงทุนขยายพื้นที่เพาะปลูกโดยการขุดเหมืองฝาย แล้วให้ชาวนาเช่าทำนา ชาวนาบางส่วนผันตัวเองขึ้นไปเป็นพ่อค้ารับซื้อข้าวในหมู่บ้านให้กับพ่อค้าคนกลางชาวจีน (109-124) ส่วนเจ้านายพื้นเมืองถูกลดบทบาทอำนาจลงทั้งทางการเมืองการปกครองและเศรษฐกิจลงทีละน้อย ทำให้ฐานะทางเศรษฐกิจของเจ้านายลดต่ำลง ถึงแม้ว่าจะมีเจ้านายบางส่วนผันตัวเองไปลงทุนทางเศรษฐกิจ แต่ส่วนใหญ่ไม่ประสบความสำเร็จมากนัก (หน้า 157-161) การค้าระหว่างมณฑลพายัพกับกรุงเทพฯ เจริญรุ่งเรืองไม่นาน ก็เกิดเศรษฐกิจตกต่ำทั่วโลก ในช่วงต้นทศวรรษ 2470 ราคาข้าวเปลือกตกต่ำอย่างรวดเร็ว จึงมีการเปลี่ยนพื้นที่เพาะปลูกข้าวบางส่วนมาปลูก อ้อยและยาสูบจนทำให้ยาสูบเป็นพืชเศรษฐกิจสำคัญของล้านนาจนมาถึงปัจจุบัน และต่อมาก็ประสบปัญหาเศรษฐกิจอีกครั้งจากสงครามโลกครั้งที่ 2 เมื่อปี พ.ศ. 2482 เส้นทางรถไฟถูกระเบิดเสียหาย พ่อค้าชาวจีนถูกจำกัดพื้นที่ ข้าวทั้งหมดถูกผลิตเพื่อส่งให้กองทัพญี่ปุ่น และเกิดการขาดแคลนสินค้าอุปโภคและบริโภคทั่วภาคเหนือ (หน้า 128-143)

Settlement Pattern

ไม่มีข้อมูล

Demography

ประชากรในมณฑลพายัพในปี พ.ศ. 2462 ประกอบด้วยชาวสยาม 771,240 คน ชาวจีน 1,331 คน ชาวอินเดียและมาเลย์ 660 คน ชาวพม่า 24,802 คน นอกจากนี้ ยังมีชาวกัมพูชา 1 คน ญี่ปุ่น 3 คนและชาวผิวขาว 47 คน (ตาราง หน้า 105) ขณะที่ในปี พ.ศ. 2472 มีชาวสยาม 1,442,213 คน ชาวจีน 6,989 คน ชาวอินเดียและมาเลย์ 1,522 คน ชาวพม่า 28,498 คน นอกจากนี้ยังมีชาวกัมพูชา 101 คน ญี่ปุ่น 16 คนและชาวผิวขาว 126 คน (ตารางหน้า 105)

Economy

ลักษณะการผลิตของสังคมล้านนาก่อนมีทางรถไฟเป็นการผลิตเพื่อการเลี้ยงตัวเองเป็นหลัก เช่น การปลูกข้าว ปลูกพืชชนิดต่างๆ เช่น มะพร้าว หมากพลู ยาสูบ พริก และผักต่าง ๆ ส่วนหนึ่งต้องนำไปเสียภาษีให้รัฐ นอกจากนี้ ยังมีการเลี้ยงสัตว์ไว้เป็นอาหารใช้งาน เช่น วัว ควาย เป็ด และไก่ ตลอดจนช้าง ม้า มีงานหัตถกรรมจากไม่ไผ่เกือบทุกหมู่บ้าน เช่น ตะกร้า กระบุงและเครื่องมือจับสัตว์น้ำ การทำเครื่องโลหะและภาชนะดินเผามีการทำบางหมู่บ้านเพราะต้องอาศัยความชำนาญ ในช่วงว่างเว้นจากนาผู้หญิงจะทอผ้าฝ้าย ส่วนผ้าไหมจะพบน้อยกว่า การผลิตเพื่อบริโภคไม่สามารถผลิตอาหารเครื่องใช้ได้ทั้งหมดจึงเกิดการค้าขายแลกเปลี่ยนสินค้าระหว่างชุมชน (หน้า 16-19) การค้าขายแลกเปลี่ยนในบริเวณล้านนาแบ่งได้เป็น 2 ส่วนคือ 1. การค้าขายโดยพ่อค้าพื้นเมือง แลกเปลี่ยนสินค้าระหว่างหมู่บ้านและระหว่างเมือง เรียกว่า "พ่อค้าวัวต่าง" ซึ่งเป็นชาวนาในหมู่บ้านที่ใช้เวลาว่างจากการทำนาเดือนพฤษภาคม ถึงมิถุนายน รวบรวมผลผลิตที่เกินความต้องการของหมู่บ้าน ออกเดินทางไปค้าขายแลกเปลี่ยนสินค้าที่หมู่บ้านของตนเองขาดแคลน สินค้าสำคัญได้แก่เกลือสินเธาว์จากเมืองน่าน เมี่ยง นิยมปลูกมากในแถบอำเภอดอยสะเก็ด อำเภอแม่แตง ส่วนพ่อค้าวัวต่างจากเชียงรายมักนำเอาข้าวเปลือกเดินทางไปแลกเปลี่ยนสินค้าที่เมืองแพร่และอุตรดิตถ์ ยังมีสินค้าชนิดอื่นที่มีการแลกเปลี่ยนกัน เช่น ของป่า เครื่องใช้โลหะ และเมื่อการค้าระหว่างล้านนากับกรุงเทพฯขยายตัวมากขึ้น สินค้าอุตสาหกรรมเช่นเสื้อผ้า ด้าย เทียนไข สบู่ น้ำมันก๊าด ไม้ขีดไฟ ได้กลายมาเป็นส่วนหนึ่งของสินค้าของพ่อค้าวัวต่างด้วย พ่อค้าวัวต่างเหล่านี้ยังคงทำนาเป็นอาชีพหลัก ไม่ปรากฏว่ามีการเปลี่ยนฐานะจากผู้ผลิตไปเป็นพ่อค้า เนื่องการแลกเปลี่ยนมีวัตถุประสงค์เพื่อจัดหาสินค้าที่ขาดแคลนมากกว่าจะยึดเป็นอาชีพหลักและนำมาสู่การสะสมทุน (หน้า 19-21) 2.การค้าข้ามพรมแดน คือ การค้าระดับภูมิภาคระหว่างล้านนากับรัฐเพื่อนบ้าน เช่น มณฑลยูนนานในจีนตอนใต้ รัฐไทยใหญ่ ตลอดจนหลวงพระบางและเวียงจันทร์ การค้าข้ามพรมแดนเริ่มมีมาตั้งพุทธศตวรรษที่ 19 พ่อค้าที่ทำการค้าข้ามพรมแดนได้แก่ พ่อค้าจีนฮ่อจากยูนนาน พ่อค้าไทยใหญ่หรือเงี้ยวจากรัฐฉาน พ่อค้าพม่าและพ่อค้าลาว โดยเฉพาะพ่อค้าจีนฮ่อและพ่อค้าไทยใหญ่นับว่ามีบทบาทในการค้าข้ามพรมแดนอย่างมาก โดยเข้ามาทางระหว่างเมืองตาลี เชียงตุง เชียงราย ผ่านแม่สรวยมาถึงเชียงใหม่ และทางเชียงรายผ่านพะเยาไปถึงแพร่และอุตรดิตถ์ในช่วงฤดูหนาว มีสินค้าประเภท ฝิ่น ขี้ผึ้ง มันฮ่อ หม้อทองเหลืองผ้าไหมและหมวกฟาง เพื่อมาแลกฝ้าย เกลือและหมากกลับไปยูนนาน ส่วนการค้ากับเขตแดนพม่า เริ่มอย่างจริงจังหลังอังกฤษยึดครองหัวเมืองมอญในพม่าได้ในปี พ.ศ. 2469 ทำให้เกิดการค้าขายระหว่างลำพูนกับเมืองเมาะละแหม่ง โดยอังกฤษสั่งซื้อวัว ควายและช้างไปเป็นอาหารและแรงงาน ต่อมาจึงขยายการค้าถึงเชียงใหม่และลำปาง ส่วนบทบาทการค้าขายสินค้าเป็นของพ่อค้าจีนฮ่อและเงี้ยว นำสินค้าจากเมาะละแหม่งไปขายในล้านนา เช่น เสื้อผ้าสำเร็จรูป เทียนไข ไม้ขีดไฟ เครื่องใช้โลหะ ตลอดจนเกลือจากเมาะละแหม่ง ขณะเดียวกันก็ส่งสินค้าจากล้านนาเข้าไปขายที่เมาะละแหม่งด้วย เช่น สัตว์เลี้ยง ของป่า น้ำผึ้ง หนังสัตว์ รัก เป็นต้น ลูกค้าในล้านนาส่วนใหญ่เป็นเจ้านายผู้ปกครองและลูกหลานเพราะมีฐานะทางเศรษฐกิจดีกว่า ส่วนเส้นทางการค้าจากเมาะละแหม่งถึงล้านนาคือ จากเมาะละแหม่งเข้าทางแม่สอด ผ่านระแหงมาถึงเถิน ผ่านเมืองลี้ไปยังลำพูนและเชียงใหม่ ใช้เวลาประมาณ 17 วัน และเส้นทางจากเมาะละแหม่งถึงลำปาง คือ จากเมืองเถินแล้วเลียบแม่น้ำวังถึงลำปาง และอาจต่อไปถึงเมืองแพร่ เชียงรายจนไปถึงรัฐฉาน พ่อค้าจากหลวงพระบางนำเอา เกลือ ยาส้ม ปลาร้า กำยานและครั่งมาขายที่ล้านนา แต่การค้าบริเวณนี้มีปริมาณน้อยและสำคัญน้อยกว่าการค้าข้ามพรมแดนกับทางพม่า (หน้า 21-23) นอกจากนี้ยังมีเส้นทางการค้าทางเรือระหว่างล้านนากับกรุงเทพฯ ในช่วง หลัง พ.ศ. 2417 จนถึงก่อนมีเส้นทางรถไฟ โดยพ่อค้าคนจีนผูกขาดสินค้าบางชนิด เช่น ของป่า ครั่ง หมาก เขาสัตว์ บรรทุกเรือล่องตามลำน้ำปิง วัง ยม และน่าน เพื่อขายต่อที่กรุงเทพฯ แต่มีปริมาณไม่มากนัก ตอนขากลับก็นำสินค้าจากกรุงเทพฯ ขึ้นไปขายบริเวณมณฑลพายัพ เช่น ผ้า ไม้ขีดไฟ กระจก เทียนไข และจักรยาน ฯลฯ เส้นทางการค้าลำน้ำปิงและน้ำวัง มีศูนย์กลางอยู่ที่เชียงใหม่ ลำปางและระแหง เรือที่ใช้คือเรือหางแมลงป่องหรือ "แม่ปะ" ส่งการค้าในลำน้ำน่าน มีศูนย์กลางอยู่ที่ท่าอิฐ จังหวัดอุตรดิตถ์ เมืองแพร่ และเมืองน่าน เรือที่ใช้คือเรือชะล่าดง (หน้า 42-43) กลุ่มพ่อค้าคนจีนที่มีบทบาทสำคัญได้แก่ ตระกูลฉั่ว ตระกูลชุติมา นิมมานเหมินทร์ ศักดาทร วิบูลสันติและตระกูลเลียว ทั้งหมดนี้อยู่ในเชียงใหม่และลำพูน ส่วนลำปางมี ตระกูลพานิชพันธ์ เป็นผู้ดำเนินการการค้าทางเรือ การแลกเปลี่ยนสินค้าในบริเวณมณฑลพายัพก่อนมีทางรถไฟ มีปริมาณเบาบาง แม้จะมีทรัพยากรป่าไม้จำนวนมาก แต่ก็จำกัดอยู่เพียงบางกลุ่มคนเฉพาะคนในบังคับอังกฤษและเจ้านายพื้นเมือง สำหรับการค้าข้ามพรมแดนกับกรุงเทพฯ ก็เป็นไปเพื่อเลี้ยงตัวเอง และจำกัดอยู่เฉพาะหัวเมืองใหญ่ ๆ เท่านั้น (หน้า 43-44)

Social Organization

ไม่มีข้อมูล

Political Organization

เมื่อมีการขยายตัวทางการค้าระหว่างล้านนากับเมืองท่าเมาะละแหม่งมากขึ้น มีคนในบังคับของอังกฤษเข้ามาติดต่องานในล้านนา และเกิดปัญหาตามมา เช่น เกิดความไม่สงบบริเวณพรมแดนระหว่างไทยกับพม่า จากการสู้รบและปล้นสดมภ์ของกระเหรี่ยงอิสระ ตลอดจนการอพยพลี้ภัยของกระเหรี่ยงเข้ามาในล้านนา ประการที่สองคือ เกิดความขัดแย้งในสัญญาการทำป่าไม้ ซึ่งไม่ไม่ได้ระบุเวลา และทำสัญญาซ้ำซ้อนทำให้เสียผลประโยชน์ เกิดคดีฟ้องร้องกันระหว่างคนในบังคับอังกฤษกับเจ้าเมืองล้านนา (หน้า 32) รัฐบาลกรุงเทพฯ ได้จัดส่งข้าหลวงขึ้นไปตัดสินคดีความเป็นครั้งคราว อย่างไรก็ตาม ทางอังกฤษยังไม่พอใจการแก้ปัญหาของรัฐบาลสยามจึงกดดันรัฐบาลสยามให้แก้ไขปัญหาให้ได้ จนนำมาสู่การทำ "สัญญาเชียงใหม่" ขึ้นในปี พ.ศ. 2417 โดยให้รัฐบาลสยามส่งข้าราชการจากกรุงเทพฯ ขึ้นไปประจำที่เชียงใหม่เพื่อดูแลปัญหาคนในบังคับของอังกฤษ เรียกว่า "ข้าหลวงสามหัวเมือง" คนแรกคือพระนครินทร์ราชเสนี (พุ่ม ศรีไชยยันต์) ปรากฏว่า ประสบปัญหาอย่างมาก คดีความไม่สามารถตัดสินให้ยุติได้ที่เชียงใหม่ ต้องลงไปตัดสินที่กรุงเทพฯ อังกฤษจึงเรียกร้องให้ทำ "สัญญาเชียงใหม่ ฉบับที่ 2) ปี พ.ศ. 2426 พร้อมกับเริ่มดำเนินการจัดการปกครองแบบมณฑลหัวเมืองประเทศราชล้านนา (หน้า 33-36) นอกจากความพยายามแก้ปัญหาคนในบังคับอังกฤษแล้ว ยังเป็นโอกาสดีสำหรับการเริ่มต้นจัดการปกครองล้านนาเพื่อดึงอำนาจเข้าสู่ส่วนกลาง โดยแต่งตั้งพระเจ้าน้องยาเธอกรมหมื่นพิชิตปรีชากรขึ้นมาเป็นข้าหลวงพิเศษ มีหน้าที่ปฏิบัติตามสัญญาเชียงใหม่ฉบับที่ 2 และปกครองในดินแดนล้านนา การดำเนินงานแบ่งได้เป็น 2 ส่วน คือ การแก้ปัญหาเกี่ยวกับกิจการป่าไม้ มีการยกเลิกสัญญาการทำไม้ที่เคยทำเอาไว้ และจัดทำบัญชีป่าไม้เพื่อให้ทราบการครอบครองป่าไม้ของเหล่าเจ้านาย ตลอดจนการเพิ่มภาษีค่าตอไม้เข้ารัฐบาลกรุงเทพฯ (หน้า 36-37) ส่วนการปกครองในล้านนาจัดเป็นรูปแบบมณฑล ให้คงตำแหน่งเค้าสนามไว้ แต่ลดความสำคัญลง โดยการแต่งตั้งเสนาขึ้นมาใหม่ 6 ตำแหน่ง คือกรมมหาดไทย กรมทหาร กรมคลัง ยุติธรรม กรมวังและกรมนา มีเจ้านายเป็นเสนาและข้าราชการจากกรุงเทพฯ เป็นผู้ช่วยคอยให้คำปรึกษาแนะนำ ดังนั้นข้าราชการจากกรุงเทพฯ จึงเป็นผู้ควบคุมการทำงานในแต่ละกรมอย่างแท้จริง (หน้า 37) ต่อมามีพระยาทรงสรุเดช (อั้น บุนนาค) ขึ้นมาดำรงตำแหน่งข้าหลวงใหญ่มณฑลพายัพ และตั้งกรมป่าไม้ขึ้นในปี พ.ศ. 2439 เป็นการโอนกรรมสิทธ์ป่าไม้ทั้งหมดจากเจ้านายพื้นเมืองมาเป็นของแผ่นดิน นอกจากนี้ยังโอนการประมูลภาษีและการจัดเก็บให้กับข้าราชการกลาง ทำให้เกิดความไม่พอใจแก่เจ้านายพื้นเมืองอย่างมาก พระยาทรงสุรเดชจึงถูกเรียกตัวกลับกรุงเทพฯ ปี พ.ศ. 2442 (หน้า 38) การเปลี่ยนแปลงการปกครองทำให้เจ้านายพื้นเมืองสูญเสียผลประโยชน์เป็นอันมาก จากกรณีป่าไม้และการจัดเก็บภาษีตลอดจนชาวบ้านล้วนได้รับความเดือดร้อนจากภาษี (หน้า 39-42)

Belief System

ไม่มีข้อมูล

Education and Socialization

ไม่มีข้อมูล

Health and Medicine

ไม่มีข้อมูล

Art and Crafts (including Clothing Costume)

ไม่มีข้อมูล

Folklore

ไม่มีข้อมูล

Ethnicity (Ethnic Identity, Boundaries and Ethnic Relation)

ไม่มีข้อมูล

Social Cultural and Identity Change

การตัดเส้นทางรถไฟสายเหนือก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจและสังคมของล้านนาในประเด็นต่าง ๆ ดังนี้ ความสัมพันธ์ทางเศรษฐกิจกับการเติบโตของชุมชนเมือง สถานีรถไฟมักตั้งอยู่ในบริเวณออกไปนอกชุมชนเมืองเล็กน้อย ที่ตั้งของสถานีเดิมมักเป็นทุ่งนาหรือเป็นเพียงตำบลเล็กๆ ที่มีคนอาศัยอยู่ไม่มาก แต่เมื่อมีสถานีรถไฟมาตั้ง บริเวณรอบๆ ได้กลายเป็นชุมชนทางการค้าแห่งใหม่เป็นศูนย์รวมของพ่อค้าและลูกค้าตลอดจนสินค้าเข้าและออกจำนวนมาก ทำให้ชุมชนเมืองขยายออกไปยังบริเวณที่ตั้งของสถานี เช่น เชียงใหม่ เดิมมีชุมชนหนาแน่นอยู่ที่ฝั่งตะวันตกของแม่น้ำปิงและเมื่อมีสถานีรถไฟมาตั้ง ทำให้ชุมชนขยายออกไปทางบริเวณตำบลสันป่าข่อยและหนองประทีป เกิดเป็นแหล่งเศรษฐกิจแห่งใหม่ชักจูงให้ผู้คนอพยพมาตั้งรกรากในฝั่งตะวันออกมากขึ้น นอกจากนี้ยังมีเมืองลำปาง ลำพูนและเด่นไชยที่เติบโตขึ้นมาตามการตั้งสถานีรถไฟ มีความเจริญ สะดวกสบาย ขณะเดียวกัน ก็เริ่มเกิดแหล่งเสื่อมโทรม เช่น โสเภณีและขอทานตามมาเช่นเดียวกัน (หน้า 147-151) การขยายตัวของกลุ่มชนชั้นพ่อค้าชาวจีน พ่อค้าชาวจีนสามารถขยายบทบาททางการค้าออกไปอย่างกว้างขวาง มีพ่อค้าชาวจีนรุ่นใหม่เข้ามาสมทบกับรุ่นเดิม เกิดเป็นชุมชนชาวจีนซึ่งจะตั้งบ้านเรือนและร้านค้าอยู่ใกล้สถานี มีการรวมกลุ่มชาวจีนเป็นสมาคมและก่อตั้งโรงเรียนจีน ชาวจีนจึงมีบทบาทในในทางการค้าบริเวณมณฑลพายัพมากขึ้น (หน้า 151-153) การเปลี่ยนแปลงวิถีชีวิตของชาวนา เริ่มมีการผลิตเพื่อการพึ่งตนเองมาสู่การผลิตเพื่อขายมากขึ้น โดยการขยายพื้นที่เพาะปลูกและทำนาปีละ 2 ครั้ง และเลิกการผลิตเครื่องอุปโภคบริโภคเอง เมื่อได้เงินมาก็มาซื้อสินค้าที่เคยผลิตทำได้เอง เช่น เสื้อผ้า ไม้ขีดไฟ เทียนไขหรือตะเกียงน้ำมัน ตลอดจนสินค้าแปลกใหม่ เช่น จาน ชามสังกะสี หรือบุหรี่ต่างประเทศ (หน้า 153) บางครั้งข้าวถูกส่งขายจนไม่เพียงพอกับการบริโภคเลี้ยงตัวเอง และเมื่อเกิดเศรษฐกิจตกต่ำ ราคาข้าวลดต่ำลงชาวนาได้ระผลกระทบกระเทือน บางส่วนหันกลับมาผลิตเพื่อบริโภคและผลิตสิ่งของเครื่องใช้เช่นต้องทอผ้าเอง หรือใช้หินตะบันแทนไม้ขีดไฟ (หน้า 154) ผลที่ตามมาอีกคือเกิดชนชั้นชาวนาไร้ที่ดิน เนื่องจากการเป็นหนี้และสูญเสียที่ดินให้กับพ่อค้าและเจ้านายพื้นเมือง ทางเลือกของคนกลุ่มนี้คือเช่านาจากพ่อค้า เจ้านายพื้นเมืองหรือกระทั่งชาวนาที่ร่ำรวยด้วยกันเอง หรือไม่ก็ต้องอพยพออกไปบุกเบิกที่ดินใหม่ (หน้า 155) ส่วนพ่อค้าวัวต่าง ก็ได้รับผลกระทบจากการสร้างทางรถไฟ ส่วนใหญ่กลับไปใช้ชีวิตเป็นชาวนาอย่างเดิม มีเพียงบางส่วนที่สามารถผันตัวเองไปเป็นพ่อค้าเข้าไปค้าขายในเมือง รับซื้อข้างเปลือกแล้วขายให้พ่อค้าชาวจีน (หน้า 156-157) กลุ่มเจ้านายพื้นเมืองก็ได้รับผลกระทบทั้งจากบทบาทฐานะทางการเมือง และเศรษฐกิจ ทำให้ฐานะทางเศรษฐกิจตกต่ำลง จนต้องกู้ยืมเป็นหนี้พ่อค้า มีเจ้านายบางคนพยายามเปลี่ยนตัวเองเข้ามาเป็นพ่อค้า เช่นลงทุนบุกเบิกที่นาและไร่ยาสูบ หรือการลงทุนทำตลาดและห้องแถว แต่ก็มีเป็นส่วนน้อยที่ประสบความสำเร็จ (หน้า 157-160)

Critic Issues

ไม่มีข้อมูล

Other Issues

ไม่มี

Google Map

Map/Illustration

ตารางที่ 1 แสดงอัตราแลกเปลี่ยนีะหว่างเงินรูปีกับเงินบาทในบริเวณมณฑลพายัพระหว่าง พ.ศ. 2440-2457 (หน้า 75) ตารางที่ 2 เปรียบเทียบค่าเดินทางและขนส่งสินค้าทางเรือและทางรถไฟจากกรุงเทพฯ-ลำปาง (หน้า 77) ตารางที่ 3 แสดงมูลค่าสินค้านำเข้าจากเขตแดนพายัพสู่มณฑลพายัพ พ.ศ. 2462-2468 (หน้า 88)

Text Analyst ไชยวัฒน์ ไชยจารุวณิช Date of Report 06 พ.ย. 2555
TAG การเปลี่ยนแปลง, เศรษฐกิจ, รถไฟ, มณฑลพายัพ, ภาคเหนือ, Translator -
 
 

 

ฐานข้อมูลอื่นๆของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร
  ฐานข้อมูลพิพิธภัณฑ์ท้องถิ่นในประเทศไทย
จารึกในประเทศไทย
จดหมายเหตุทางมานุษยวิทยา
แหล่งโบราณคดีที่สำคัญในประเทศไทย
หนังสือเก่าชาวสยาม
ภาพยนตร์ชาติพันธุ์
ข่าวมานุษยวิทยา
ICH Learning Resources
ฐานข้อมูลเอกสารโบราณภูมิภาคตะวันตกในประเทศไทย
ฐานข้อมูลประเพณีท้องถิ่นในประเทศไทย
ฐานข้อมูลสังคม - วัฒนธรรมเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
เมนูหลักภายในเว็บไซต์
  หน้าหลัก
งานวิจัยชาติพันธุ์ในประเทศไทย
บทความชาติพันธุ์
ข่าวชาติพันธุ์
เครือข่ายชาติพันธุ์
เกี่ยวกับเรา
เมนูหลักภายในเว็บไซต์
  ข้อมูลโครงการ
ทีมงาน
ติดต่อเรา
ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร
ช่วยเหลือ
  กฏกติกาและมารยาท
แบบสอบถาม
คำถามที่พบบ่อย


ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน) เลขที่ 20 ถนนบรมราชชนนี เขตตลิ่งชัน กรุงเทพฯ 10170 
Tel. +66 2 8809429 | Fax. +66 2 8809332 | E-mail. webmaster@sac.or.th 
สงวนลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2549    |   เงื่อนไขและข้อตกลง