อภิธานศัพท์

| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | ทั้งหมด
 

ธาตุเจดีย์

Relic stupa

เดิมหมายถึง เจดีย์ที่บรรจุพระบรมธาตุของพระพุทธเจ้า ต่อมาหมายรวมถึงเจดีย์ที่บรรจุพระอัฐิธาตุของพระมหาจักรพรรดิ์ และพระมหากษัตริย์

นภศูล

hollow spear of the sky

(1) ส่วนยอดสุดของปราสาทและปรางค์ ทำด้วยโลหะเป็นรูปปลายแหลมหลายแฉก มาจากคำว่า “นภ” แปลว่า ท้องฟ้า และ “ศูล” แปลว่า เหล็กแหลม โดยเรียกจากลักษณะที่เป็นยอดชี้ขึ้นสู่ฟ้า คำนี้มีใช้อีกอย่างว่า “นพศูล” ซึ่งแปลว่า เหล็กแหลมเก้าปลาย

(2) องค์ประกอบตกแต่งส่วนปลายยอดสุด (ของปรางค์) ที่ทำด้วยโลหะหล่อเป็นรูป 4 แฉก คล้ายปลายหอก ต่อซ้อนกัน 2-3 ชั้น ระหว่างกลางแทรกด้วยแกน นภศูลนี้มีชื่อเรียกอีกหลายอย่าง เช่น ลำภุขัน ฝักเพกา หรือ แง่งขิง แต่ในเชิงความหมายแล้วน่าจะหมายถึง “ตรีศูล” อาวุธประจำกายของพระอิศวร

น้ำเคลือบ

(slip)

น้ำยาที่ใช้เคลือบผิวภาชนะ (หรือวัตถุดินเผาอื่นๆ) โดยเป็นน้ำยาที่มีความเหนียวมากในอุณหภูมิปกติ จึงไม่เกิดรูปผลึกขึ้น มีส่วนประกอบเช่นเดียวกับเนื้อดินที่ใช้ปั้นภาชนะ คือ ซิลิกา (silica) และอลูมินา (alumina) เมื่อถูกความร้อนสูงน้ำเคลือบจะปรับตัวใหม่ เหมือนกับการเกิดของแก้วธรรมชาติเป็นชั้นบางๆ เคลือบผิวภาชนะ

นิเวศวัตถุ

(ecofact)

เป็นหลักฐานทางโบราณคดีประเภทหนึ่ง ซึ่งเป็นวัตถุที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติ แต่มีความเกี่ยวข้องกับมนุษย์ หรือมนุษย์ในอดีตนำมาใช้ประโยชน์

บฏ

fabric, textile, cloth, banner

ผืนผ้า ผ้าทอ [ดูเพิ่มเติมใน พระบฏ]

บริบททางโบราณคดี

(archaeological context)

บริบททางโบราณคดี คือ สิ่งที่เกิดขึ้นในอดีต ที่เกี่ยวข้องกับตำแหน่ง เวลา และสถานที่ ซึ่งมีผลและเกี่ยวข้องกับหลักฐานทางโบราณคดีนั้นๆ

ลักษณะของบริบททางโบราณคดี สามารถแบ่งได้เป็น 2 ประเภทคือ

1. บริบทแบบปฐมภูมิ (primary context) คือ บริบทเดิมของหลักฐานทางโบราณคดี โดยตำแหน่งของหลักฐาน และสิ่งล้อมรอบหลักฐานนั้นๆ ปราศจากขั้นตอนการถูกรบกวนตั้งแต่เดิมที่มีการทับถม

บริโภคเจดีย์

(commemorative stupa)

(1) สถานที่เกี่ยวเนื่องกับเหตุการณ์สำคัญในพุทธประวัติ เช่น สถานที่ประสูติ ตรัสรู้ แสดงปฐมเทศนา และปรินิพพาน เป็นต้น

(2) สถานที่ที่พระพุทธองค์ทรงอนุญาตให้เหล่าสาวกใช้ปลงธรรม เพื่อระลึกถึงพระพุทธองค์เมื่อปรินิพพานไปแล้ว เรียกรวมกันว่า “สังเวชนียสถานทั้ง 4 แห่ง” ได้แก่

                -สถานที่ประสูติ ณ ลุมพินีวัน เมืองกบิลพัสดุ์

                -สถานที่ตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ ณ โพธิบัลลังก์ เมืองพุทธคยา

                -สถานที่แสดงปฐมเทศนา ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เมืองสารนาถ

บ้านมีไฟ

(1) สิ่งก่อสร้างที่กล่าวถึงในจารึกปราสาทพระขรรค์ ประเทศกัมพูชา เชื่อกันว่าเป็นจุดที่พักคนเดินทาง ปัจจุบันเหลือร่องรอยเพียงอาคารที่มีลักษณะเป็นอาคารเดี่ยว หันหน้าไปทางทิศตะวันออก สร้างด้วยศิลาแลงหรือหินทราย ส่วนหน้าเป็นห้องรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้ามีหน้าต่างด้านเดียวทางด้านทิศใต้ ส่วนในเป็นห้องมีหลังคาเป็นชั้นตามลักษณะของปราสาทเขมร

หน้า